Astronomiye Giris Kitabı

1
KISIM A
ĐLK BULUŞLAR
BÖLÜM 1
TARĐH ÖNCESĐ ASTRONOMĐ: BĐLĐMĐN KÖKENĐ VE
BATIL ĐNANIŞLAR
MÖ 30 000: Đlkel kabilelere ilişkin yapılan arkeolojik ve antropolojik çalışmalar
ilk çağlardaki astronomik çalışmalara ışık tutmuştur. O çağlarda tarım gelişmemiş
ve gök olaylarından nasıl faydalanılacağı henüz bilinmiyordu. Đlk insanlar
gökyüzündeki bazı çevrimsel olayları izliyor ve bu olayların kayıtlarını
yapıyorlardı. Örneğin, mağaralara, kemiklerin üzerine ayın evrelerini çiziyorlardı.
(Şekil 1.1)
Şekil 1.1. Arizona yerlileri
tarafından tahta üzerine oyulmuş
bir takvim çubuğu.
MÖ 10 000-3 000: Gökyüzündeki çevrimsel olayların anlaşılmaya başlanmasıyla
tarımda ilerlemeler oluyor, bu dönemde çevrimler kayıtlara daha iyi geçiriliyor ve
daha gelişmiş takvimler hazırlanıyordu. Gün uzunluklarının değiştiği, Güneş’in
gökyüzünde aynı yolu izlemediği farkediliyor ve Güneş’in hareketleriyle
mevsimler arasında bir ilişki olduğu anlaşılmaya başlıyordu.
Diğer ilk buluşlar
Kuzey Gök Uçlağı (North Celestial Pole): Gece, ışıksız bir ortamda yıldızların
gökyüzünde tek bir nokta etrafında yavaşça hareket ettiğini görebilirsiniz. Kuzey
2
yarımküredeki bu tek nokta kuzey gök uçlağı’dır. Güney yarımkürede ise güney
gök uçlağı vardır. Yıldızların çemberler çizmesinin nedeni nedeni ise Yer’in
dönme ekseni etrafındaki dönmesidir. Bir tam dönüşünü 24 saatte tamamlar.
Kuzey gök uçlağı daima kuzey doğrultusundadır. (Şekil 1.2)
Şekil 1.2. Yer’in günlük dönüşüne göre gökyüzünün genel özellikleri. Gökyüzünün
görüntüsü kuzey yarımküre orta enlemlerinde yaşayan bir gözlemciye göre hazırlanmıştır.
Kutup yıldızı (Polaris): Kuzey gök uçlağı yakınındaki parlak yıldızdır. Kuzey
çevreni üstünde bütün bir gece sabit konumda bulunur. Diğer yıldızlar onun
etrafında dolanır. Konumu gereği çok iyi bir referans noktasıdır. Presesyon olarak
adlandırılan dinamik olay yüzünden Yer’in dönme ekseni noktaları çağlar boyunca
bir miktar yer değiştirir. Hemen hemen 1000 yıldır Polaris, kuzey gök uçlağının
birkaç derece yakınında bulunmaktadır. Eğer parlak bir yıldız kuzey gök uçlağı
yakınında yeralırsa Kutup Yıldızı (Kuzey Yıldızı) olarak adlandırılır. (Şekil 1.3)
Başucu (Zenit) ve Meridyen (Öğlen Çemberi): Herhangi bir yerdeki gözlemcinin
tam başucu doğrultusunun gökyüzünü kestiği noktaya başucu noktası (zenit)
denir. Gök uçlağı ve zenitten geçen, çevrenden çevrene kuzey-güney
doğrultusundaki büyük yay dairesine meridyen adı verilir. (Şekil 1.2)
3
Şekil 1.3. Kuzey yarımküre gökyüzünün iki önemli takımyıldızı; Büyükayı ve Küçükayı.
Küçükayı takımyıldızının en parlak yıldızı Kutup Yıldızı (Polaris) dir.
Meridyen bize bir yıldızın bir gece içerisinde çevren üzerinde ulaşabileceği
en yüksek noktayı belirlemekte yardımcı olur. Yükselen yıldızlarla alçalan
yıldızlar arasındaki ayrım çizgisi olarak kabul edilir. Bu yüzden özellikle zaman
ayarlamakta kullanışlıdır. Gündüz, Güneş meridyene geldiği an öğle olarak kabul
edilir.
Gök Eşleği (Celectial Equator): Şekil 1.2’de görüldüğü gibi kuzey ve güney gök
uçlaklarının her ikisinden de 90° uzaktan geçen sanal büyük çember dairesine gök
eşleği denir. Yer eşleğinin gökyüzündeki izdüşümüdür. Yıldızlar gök uçlağı
etrafında doğudan batıya doğru günlük hareketlerini yaparlarken, eşleğe paralel
daireler üzerinde yer değiştirirler. Gök eşleği gökyüzünü iki eşit yarıküreye böler.
Tutulum (The Ecliptic): Güneş ve yıldızların sabah ve akşam tanı zamanında
göreli konumlarının gözlenmesiyle Güneş’in hergün yıldızlara göre yaklaşık 1°
doğuya doğru kaydığı saptanmıştır (Bu durum Güneş’in 365 günde 360° hareket
ettiğini onaylar). Bu kaymanın nedeni Yer’in Güneş etrafındaki hareketidir. Eski
gözlemciler Güneş’in her yıl yıldızlar arasından aynı yoldan geçtiğini buldular.
4
Güneş’in yıldızlar arasından geçtiği bu yıllık yoluna tutulum denir. Tutulum,
Yer’in Güneş etrafındaki dolanma düzlemiyle aynıdır.
Gezegenler (The Planets): Eski gözlemciler 5 tane yıldız benzeri parlak cismin
yıldızlara göre hareketli olduğunu buldular. Bunlara Yunanca’da gezgin anlamına
gelen gezegen ismi takılmıştı. 1610 yılında teleskobun bulunuşundan sonra
gezegenlerin Yer benzeri küresel cisimler olduğu bulundu.
Burç (The Zodiac): Eski gözlemciler geceden geceye gezegenlerin yıldızlar
arasındaki yollarını izlerken gezegenlerin yaklaşık 18° lik bir band aralığı içinde
hareket ettiğini buldular. Bunlar gökyüzündeki hareketlerini tutulum boyunca
sürdürüyorlardı. Bu kuşak içinde kalan birçok takımyıldız hayvan şekilleriyle
temsil ediliyordu. Bu yüzden bu kuşağın adına, Yunanca’dan gelen zoo (hayvan)
köküyle eşleştirip Zodiac denildi. 18° lik kuşak içinde kalan takımyıldızlar
burçların işaretlerini taşır.
Takımyıldızların (Constellations) Kökeni: Eski gözlemciler yıldızların yerlerini
kolayca akılda tutabilmek için yıldız gruplarını hayvan, cisim ve mitolojik
karakterlere benzetmişlerdir. Bu yıldız gruplarına takımyıldız denir. Farklı
kültürlerden gelen insanlar genellikle kendi yerel mitolojik kahramanlarına göre
farklı desenler oluşturmuşlardır. Bildiğimiz meşhur takımyıldızların çoğu MÖ 420
yıllarındaki tarihi kayıtlardan çıkarılmıştır. Ancak, takımyıldız kavramları daha da
eskiye dayanmaktadır. Takımyıldızın karakteristiği onların kökeni hakkında
ipuçları verir.
Mevsimler, Gündönümü (Solstices), Ilım (Equinoxes) noktaları: Çoğu insan
Güneş’in doğudan doğduğunu batıdan battığını düşünür. Düşünce kabaca
doğrudur. Aslında mevsimler değiştikçe Güneş’in çevren üstündeki doğuş ve batış
noktaları değişir. Kuzey yarıkürede bulunan bir gözlemci için Güneş yazın,
kuzeydoğudan doğar, öğlen başucuna yakın bir noktadan geçer ve kuzeybatıdan
batar. Kışın ise güneydoğudan doğar, öğlen güney çevrenine yakın bir noktadan
geçerek güneybatıdan batar.
Bunun nedenleri mevsimlerin oluşum nedenleriyle açıklanır: Yer eşleği
tutulum düzlemine 23½° eğimlidir (Şekil 1.4). Yer, bir yıl içinde Güneş etrafında
dolandıkça, onun ekseni daima aynı noktaya doğru (kuzey gök uçlağına doğru)
yönelik kalır. Bu yüzden şekilde görüldüğü gibi Kuzey yarımküre yılın bir
kısmında Güneş’e doğru eğilmiş olarak, diğer kısmında ise Güneş’ten uzak tarafa
doğru eğilmiş olarak kalır. Kuzey yarımküre Güneş’e doğru eğikken, Güneş
çevren üzerinde kuzeye en uzak noktalardan doğar ve batar; ayrıca Güneş
gökyüzünde en yüksek noktaya kadar yükselir ve Güneş ışınları bize daha dik
5
gelir. Havalar ısınmaya başlar, artık ilkbahar ve yaz mevsimleri sürdürülmektedir.
Bu yüzden her yıl içinde dört özel gün vardır: Gündönümü ve Ilım Noktaları.
Şekil 1.4. Mevsimlerin oluş nedeni.Yer’in dönme ekseni dolanma düzlemine göre 23,5°
eğiktir. Güneş etrafında hareketi sırasında sabit doğrultuyu gösterir.
Đlkbahar Noktası (Spring (Vernal) Equinox): Đlkbaharın ilk günü (yaklaşık 21
Mart), kuzey yarıküredeki insanlar için önemli bir gündür. Çünkü, Güneş’in
gökyüzünün kuzey yarısına döndüğünü işaret eder. Kuzey yarımkürede havalar
ısınmaya başlar. Güneş doğudan doğar, batıdan batar.
6
Yaz Gündönümü (Summer
Solstice): Yazın ilk günü
(yaklaşık 22 Haziran), birçok
eski kuzey yarımküre
takvimlerinde yılın en önemli
günüdür. Güneş kuzeye en uzak
noktalardan doğar ve batar.
Sonbahar Noktası (Autumn
Equinox): Sonbaharın ilk günü
yaklaşık olarak 23 Eylül’dür.
Güneş tekrar tam doğudan doğar
ve tam batıdan batar.
Gökyüzünün güney yarısına
doğru hareket eder. Kuzey
yarımkürede havalar soğumaya
başlar.
Kış Gündönümü (Winter
Solstice): Kışın ilk günü
yaklaşık 22 Aralık olarak kabul
edilir. Güneş güney noktasından
en uzakta doğar ve batar. Kuzey
yarımkürede gündüzler daha
kısadır.Dört özel güne ilişkin
görüntüler Şekil 1.5’de görülmektedir. Fotoğraflar Güneş’in
batımında birer ay arayla
alınmıştır. Đlk fotoğrafta Güneş
kış gündönümündedir. Güneş
güneybatıdan (sol) batar. Yaza
doğru geldikçe Güneş’in batma
yeri kuzeye (sağ) doğru
kayar.Bu çevrimsel kaymaya
gündönümü prensibi denir.
Şekil 1.5. Güneş’in sekiz aylık bir dönem boyunca çevren üzerindeki batış konumlarının
hareketi.a. Güneş güneye doğru hareket ediyor, b. Güneş kış dönümünde, c. Güneş
hareketine ters yöne çevirip tekrar kuzeye doğru hareket ediyor, e. Güneş ilkbahar
noktasında, h. Güneş yaz dönümünde.
7
Gündönümü ve ılım noktalarının gözlemleri eski uygarlıklar için doğru
takvim saptamalarında çok önemli olmuştur. Eski insanlar tarihi bilmeden en iyi
ürünü elde etmeyi veya önemli seramonileri nasıl bilebilirlerdi? Çoğu toplumlarda
yıl kavramının gündönümlerinin birinde başlatılması düşünülmüştü. Güneş’in
doğuş ve batış konumları gözlenerek bir yılın uzunluğu bulunmaya çalışılmıştı. Bu
tür pratikler için en eski arkeolojik kayıtlardan biri meşhur Đngiliz anıtı
Stonehenge’e aittir (Şekil 1.6). Birçok arkeologa göre Stonehenge her yılın
başlangıç kutlamaları için yapılmış bir seramoni merkezidir.
Şekil 1.6. Stonehenge
Tutulmalar (Eclipses): Şu ana kadar Ay ve Güneş’i bağımsız cisimler gibi kabul
ettik. Ay’ın çevrimleri, bir yılı yaklaşık 12 eşit parçaya böler; gündönümü ve ılım
noktaları yılı dört mevsime ayırır.
Tutulmalar nasıl olur? Güneş’in ve Ay’ın çevren üzerinde mi olmaları
gerekiyor? Tam Güneş tutulması anında gökyüzü biraz kararır ve yıldızlar gündüz
bile görülebilir. Tam Ay tutulması boyunca, Ay kırmızımsı bir renge bürünür.
Tutulmaların önceden nasıl tahmin edilebildiğini anlamak için önce
tutulmaların nedenlerini anlamalıyız.
Tutulmalar hakkında iki önemli şeyi hep akılda tutmalıyız:
(1) Tutulmalar, bir gökcisminin gölgesi diğerinin üzerine düştüğü zaman olur ve
(2) Tutulmaları görebilmeniz için gölgeye göre konumunuz uygun olmalıdır. Eğer
sürekli olarak bir tutulma görebiliyorsanız, ya gölge içinde sürekli kalmanız ya da
gölgeye uzak bir noktadan sürekli bakmanız gerekir.
8
Yer’den bakan gözlemciler iki tür tutulma görürler: Güneş ve Ay
tutulmaları. Güneş tutulmalarının olabilmesi için Ay’ın Yer ile Güneş arasından
geçmesi gerekir. Ay, Yer etrafındaki dolanımını 29.5 günde tamamlar. Güneş, Ay
tarafından tamamen örtülüyorsa, Tam Güneş Tutulması (Şekil 1.7a), eğer Ay,
Güneş’i tam merkezden değil de, bir kısmını örtüyorsa Parçalı Güneş Tutulması
olur. Bir raslantı sonucu Ay ve Güneş’in açısal boyutları (yaklaşık ½°) aynıdır.
Bundan dolayı, Ay genelde bir Güneş tutulması boyunca Güneş’i tam olarak örter.
Fakat Ay bazen yörüngesi üzerinde en uzak konumda bulunur ve normal açısal
boyutlarından daha küçük görünür. Bu durumda Ay, Güneş’i tam olarak örtemez.
Bu tür tutulmalara Halkalı Güneş Tutulması denir ve gözlemciler tutulmayı bir
ışık halkası şeklinde görür (Ay’ın çevresinde Güneş’in kenarı).
Şekil 1.7a. Bir Güneş Tutulması geometrisi. Ay’ın gölgesi Yer üzerine düşüyor.
Şekil 1.7b. Bir Ay Tutulması geometrisi. Ay Yer ‘in gölgesi içinden geçiyor.
Ay tutulmalarının olabilmesi için, Ay’ın Güneş’e göre Yer’in diğer
tarafında belli bir noktada olması gerekir. Bu nokta Yer tarafından oluşturulan
gölge konisi içinde kalır (Şekil 1.7b). Ay, bu gölge içinde birkaç saat kalır ve Ay’a
ulaşan güneş ışığının Yer atmosferinden geçerken kırılmasından dolayı kırmızımsı
bir renk alır.
9
Tam Gölge-Yarı Gölge
Güneş ve Ay tutulmalarında, Yer’in ve Ay’ın gölgeleri tam olarak
belirlenemez. Güneş, Yer’den bakıldığında nokta kaynak yerine ½° açısal boyutlu
bir kaynak olarak görüldüğünden, güneş ışığı bir miktar yayılır ve ışınlar bir
miktar farklı doğrultulardan gelir.
Şekil 1.9. Ay’ın yerine göre Güneş Tutulmalarının geometrisi ve türleri.
Gölgelerin iç alanı tam gölgeli (umbra), dış alanı yarı gölgeli (penumbra)
olur. Tam gölgede bulunan bir gözlemci Güneş’i tamamen karanlık olarak
10
görürken; yarı gölgeli alanda bulunan bir gözlemci Güneş’in bir kısmını karanlık
olarak görür. Şekil 1.8’de Güneş tutulmalarının geometrisi ve konfigürasyonları
gösterilmektedir. Eğer elinizi günışığında düz bir zemin üzerinde göz hizanızda
tutarsanız, elinizin gölgesi merkezde karanlık bir tam gölge ve ~1 cm genişliğinde
bir yarı gölge oluşturacaktır. Eğer elinizi daha yükseğe kaldırır ve parmaklarınızı
açarsanız, gölgeler belirsizleşecektir. Tam gölgedeki bir karınca tam güneş
tutulması, yarı gölgedeki bir karınca ise parçalı tutulma görecektir.
Tam ve yarı gölgenin göreli boyutları, gölgeyi oluşturan cisim ile gölgenin
düştüğü yüzey arasındaki uzaklığa bağlıdır. Bir ay tutulması sırasında, Yer’in Ay
üzerindeki gölgesi Ay’ın çapının bir kaç katı büyüklüğüne sahiptir. Tam ay
tutulması 1¾ saat sürebilir (Ay’ın tam gölgede bulunma süresi).
Diğer bir şekilde, Ay’ın Yer üzerindeki tam gölgesinin çapı 267 km den
daha büyük değildir. Bu gölgenin Yer üstündeki hareketinden dolayı, tam güneş
tutulmaları 7.5 dakikadan daha fazla süremez. Halkalı tutulmada Ay, bir tam
gölge oluşturabilmesi için çok uzakta kalır ve gerçek bir tam tutulma oluşamaz
(Şekil 1.8.C).
Birçok uygarlık tarafından tutulan tutulma kayıtlarına göre tutulmalar
düzenli zaman aralıklarında tekrarlanmaktadır. Binlerce yıl önce ortaya çıkarılan
bu dönemli olay, gizemli gökolaylarındaki sırrı açığa çıkarmadaki en büyük
gelişmelerden biridir.
Bu dönemli olaya Saros Çevrimi (Saros Cycle) denir. Süresi 18 yıl 11
gündür. Eski astronomların bulduğuna göre belli bir yılda herhangi bir tutulma
oluyorsa, benzer tutulma bir çevrim sonra görülebilecektir.
Ay’ın Yer üzerindeki tam gölgesi çok küçük olduğundan, sabit bir
gözlemci herhangi bir güneş tutulmasını şans eseri görebilir. Fakat, Yer’in tam
gölgesi büyüktür ve Ay, Yer’in gece yarım küresinin her yerinden görülebilir.
Yer’in yarısı her Ay tutulmasını hava bulutlu olmadığı sürece görebilir. Tam Ay
tutulması bundan dolayı her gözlemci için ortak bir konudur ve eski astronomlar
tarafından güneş tutulmalarından daha kolay olarak tahmin edilebilmiştir.
Günümüz astronomları bilgisayarlar ve yörünge kuramları yardımıyla tüm
tutulmaları doğru olarak önceden hesaplayabilmektedirler.
Belli bir yer için, ortalama olarak hemen hemen her yıl bir ay tutulması ve
hemen hemen her iki yılda bir ise parçalı güneş tutulması olur. Fakat tam güneş
tutulması dört yüz yılda bir görülebilir.
11
Özet
Eski çağlarda yaşayan ismi bilinmeyen birçok zeki insan teleskop kullanmadan
bazı temel astronomik buluşlar yapmışlardır:
(1) beş gezegeni izlemişler ve kayıt tutmuşlar,
(2) gök uçlaklarını bulmuşlar,
(3) gündönümlerini, doğma ve batmaları kullanarak takvim yapmışlar,
(4) gökyüzünü öğrenmek ve akılda tutabilmek için takımyıldızları belirlemişler,
(5) Güneş’in ve gezegenlerin hareket yollarına göre tutulum ve burçları belirlemiş-
ler,
(6) tutulmalarla ilgili çevrimleri bulmuşlar.
Kavramlar
gök uçlakları (celestial pole)
kutup yıldızı (Polaris-North Star)
presesyon (precession)
başucu (zenith)
meridyen (meridian)
gök eşleği (celestial equator)
tutulum (ecliptic)
gezegen (planet)
burç (zodiac)
takımyıldız (constellation)
mevsimlerin nedeni (cause of seasons )
ılım (equinox)
gündönümü (solstice)
gündönümü prensibi (solstice principle)
Stonehenge (Stonehenge)
tutulma (eclipse)
güneş tutulması (solar eclipse)
tam güneş tutulması (total solar eclipse)
parçalı güneş tutulması (partial solar eclipse)
halkalı güneş tutulması (annual solar eclipse)
ay tutulması (lunar eclipse)
tam gölge (umbra)
yarı gölge (penumbra)
Saros çevrimi (Saros cycle)
12
Problemler
1. Gece yüzünüzü kuzeye döndüğünüzü varsayarak, Yer’in dönmesinin bir sonucu
olarak aşağıdaki her bir hareketin görünürdeki doğrultusunu belirleyiniz.
a. Kuzey gök uçlağının tam üzerindeki bir yıldız için
b. Kuzey gök uçlağının tam altındaki bir yıldız için
c. Kuzey gök uçlağının sol tarafındaki bir yıldız için
d. Kuzey çevreninin tam üstündeki bir yıldız için
2. Birinci problemin şıklarını güney yarımkürede bulunan, yüzünü güneye dönmüş
ve güney gök uçlağına yakın bir yerden bakan bir kişi için yanıtlayınız.
3. Enleminiz nedir? Polaris’in çevrenden yüksekliği nedir?
4. Sizin enleminizden güney yarımküreye ait takımyıldızlar görülebilir mi? Güney
gök uçlağından kaç derece uzaktaki yıldızlar görülebilir?
5. Güneş tutulmaları ay tutulmalarından biraz daha sıklıkla görülmesine rağmen
neden bir çoğumuz ay tutulmalarını daha çok görürüz?
6. Eğer Yer’in atmosferi olmasaydı ay tutulması nasıl olurdu? Ay’dan bakan bir
kişiye sanal bir tutulma anında Yer nasıl görünürdü?
7. Ay’ın yörünge düzlemi tutulum düzlemi ile çakışık olsaydı ay ve güneş
tutulmasının herikisi de neden ayda bir kere olurdu?

Projeler
1. Yeni Ay evresinden başlayarak (gökolayları takvimlerinden bulunabilir) akşam
tanı sırasında gökyüzünü gözleyerek, Ay’ın görülebilirliğini kaydediniz. Çeşitli
haftalar için her akşam işlemi tekrarlayınız ve Ay’ın görüntüsünü kaydediniz.
Yeni Ay ile Đlkdördün evresi arasında kaç gün geçti? Đlkdördün ile Dolunay evresi
arasında kaç gün geçti? Çağlar öncesi takvime benzer bir Ay takvimi yapabilir
misiniz?
2. Bir önceki projenin devamı olarak Ay’ın her gece doğuş ve batış saatlerini
kaydediniz.
13
3. Aşağıdaki işlemleri E.Ü. Gözlemevi’nden gözleyerek çiziniz;
a. Kuzey gökuçlağının konumu
b. Gök eşleğinin konumu
c. Yıldızların günlük hareketleri
d. Belirgin takımyıldızlar
e. Yıldızlara göre Güneş’in günlük hareketi
f. Tutulumun konumu
g. Gezegenlerin hareketi
4. Kutup yıldızının çevrenden yüksekliğini ölçünüz. Ölçümleri yaparken bir iletki
kullanabilirsiniz. Sonucu enleminizle karşılaştırınız.
5. Parlak bir gezegenin, yakınındaki yıldızlara göre konumunu birçok hafta için
her gece yapınız. Gezegen yıldızlara görehareket ediyor mu? Günde kaç derece?
Aynı uygulamayı diğer gezegenler için de yapınız ve farkları karşılaştırınız.
6. Temiz bir batı çevrenine sahip, görüş alanı açık bir yerden Güneş’in batıştaki
konumunu uzaktaki tepelere, ağaçlara veya binalara göre haftalar boyunca yapıp
batış noktasının günden güne değiştiğini ispatlayınız. Gündönümü tarihlerine
yakın zamanlarda yapılan gözlemlere dikkat ederek batış noktasının, hareketinin
ters döndüğünü gösteriniz. Bu yolla gündönümü tarihlerini ne derecede güvenilir
saptayabilirsiniz? Güneş çevrene dik olarak mı yoksa belli bir açıyla mı
yaklaşıyor? Belirleyiniz.
7. Işıklı bir küre (Güneş), bir top (Ay) ve kendinizi (Yer) kullanarak, ay ve güneş
tutulmalarını oluşturunuz (veya bir maket yapınız).
8. Bu ders boyunca bir ay tutulması ile karşılaşırsanız gözleyiniz. Ay’ın yüzey
özelliklerinin görüntüsünü tutulma öncesi, yarı gölge konisi ve tam gölge konisi
içindeyken karşılaştırınız. Ay’ın rengi ne olur? Neden? Yer’in kenarından çok
büyük bir toz fırtınası kalksaydı, tutulma anında Ay’ın rengi daha mı koyu yoksa
daha mı açık olurdu?
9. Fotoğraf makinanızı ilginç görüntü verebilecek bir yere sabitleyerek kutup
yıldızının ve etrafındaki yıldızların fotoğrafını objektifi uzun süre açık bırakarak,
odağını sonsuza ayarlayarak ve tercihen “hızlı” film kullanarak çekiniz. Sonuçları
tartışınız. (Etrafınızdaki bölgede gökyüzünü aydınlatacak diğer ışıkların
olmamasına dikkat ediniz. Dolayısıyla çekimleri olanaklar elverdiğince karanlık
ortamda yapınız).
14
BÖLÜM 2
ASTRONOMĐ TARĐHĐ

Yunanlılar öncesi astronomi bilgileri, ismi bilinmeyen zeki kişiler
tarafından geliştirildi. Bu bilgiler zaman içinde geleneklere göre ve mitolojik
olarak bir sonraki toplumlara aktarıldı. Đlk çağlardaki astronomi çalışmalarını
kullanan Yunanlıların buluşları kayıtlara geçen ilk buluşlardır.
Ne Yunanlı bilginler ne de onların sistematik gözlemleri Akdeniz
bölgesinden dışarı çıkamadı. Soyut fizik kavramlarını düşünme fikri ilk defa
evrenin doğasını ve kökenini izleyen kozmologlar tarafından oluşturulmuştur.
Örneğin, bazı Mısırlı kozmologlar farklı tanrılara farklı roller yüklediler. Böylesi
düşünceler astronomi bilimine ilk adımların atılmasını sağladı.
Açısal Ölçüm Sistemi
Yunanlıların eski dünyadan aldıkları en büyük miraslardan biri açı ve
zaman ölçümlerinde kullanılan 60 lık taban sistemidir. 1 saatte 60 dakika, 1
dakikada 60 saniye vardır. Açı ölçüm sisteminde ise aşağıdaki tanımlar ve
semboller kullanılır:
1 derece = 1° =çemberin 1/360’ i
60 yay dakikası = 60′ = 1°
60 yay saniyesi = 60″ = 1′
1 yay saniyesi hakkında daha iyi bir fikir vermek istersek; bir tenis topunun
yaklaşık 13 km uzaktan görünen açısal boyutudur.
Açı ölçümlerinde kullanılan bu sayısal sistemin uygulamasını, Yunanlılar
yalnız geometride değil, gökyüzündeki ölçümlerde de kullandılar. Yunanlılar ve
diğer ilk gözlemciler gezegenlerin konumlarını sabit yıldızlara göre ölçtüler.
Güneş’in farklı mevsimlerde öğle vakti güney çevreninden ne kadar yüksekte
olduğunu derecelendirdiler. Bu ölçümler gök cisimlerinin ilk ayrıntılı hareketlerini
açıkladı.
Önemli bir kavram da doğrusal ölçüm ile açısal ölçüm arasındaki farktır.
Doğrusal ölçüm, cisimlerin cm, m ve km cinsinden gerçek uzaklığını verir. Açısal
ölçüm, gözlemciden belli bir uzaklıktaki bir cisim tarafından kaplanan açısal alanı
derece cinsinden verir. Kullanışlı bir örnek olarak, bir kol uzunluğundaki
15
başparmak tırnağının yaklaşık 1° lik alan kapladığını söyleyebiliriz. Güneş’in ve
Ay’ın diskleri daima ½° lik alan kaplar. Büyük Ayı takımyıldızındaki “pointers”
ler arası 5° dir. Yunanlıların bildiği gibi, uzak bir cisme baktığınızda (denizde bir
gemi veya Ay gibi) onun doğrusal boyutunu veya uzaklığını doğrudan
ölçemezsiniz. Ancak, açısal boyutunu söyleyebilirsiniz. Farkında olmadan, birçok
cismin doğrusal uzaklığını, o cismin tanınıyor olmasından ve ne kadar büyük
olduğunun bilinmesinden giderek tahmin edebiliriz. Benzer olarak doğrusal
boyutunu da cismin uzaklık tahmininden çıkarabiliriz. Ancak, insanların parlak bir
göktaşı gördüklerinde “tabak kadar büyüktü” demeleri tamamen anlamsızdır.
Çünkü, bu görüntü doğrusal değil tamamen açısal boyuttur. Açısal boyutunu da
tam doğru söylemek için “15 km uzaktaki bir tabak kadar büyüktü” demek daha
doğrudur veya “Ay’ın açısal boyutunun iki kadardı” denebilir. Ayrıca, “göktaşı
dağın tam üstünde kayboldu” demek de hatalıdır. Göktaşları genellikle atmosferin
üst katmanlarında yokolduğundan konuşmacı uzaklık ölçümünde hataya düşmüş
olur.
Yunanlı düşünürler doğrusal ölçümlerden açısal ölçümleri ayırmayı
bildiler ve Güneş’in, Ay’ın ve diğer cisimlerin uzaklıklarını ve boyutlarını açısal
ölçümler kullanarak zekice ölçtüler.
Optik bir sistemle ayırdedilebilen en küçük açısal boyuta ayırma gücü
denir. Örneğin, insan gözünün ayırma gücü 2′ dır. Bu yüzden Ay diskinin 1/15 ni
ayrıntılı olarak görebiliriz. En büyük gezegen diski 1′ dır ve bundan dolayı onları
çıplak gözle disk olarak ayırtetmek olanaksızdır. Modern teleskoplar 0.5″ ayırma
gücüne sahip olabilir. Yörüngede dolanan uydu teleskopların ayırma güçleri 0.05″
den 0.01″ e kadar değişir.
Yunan Astronomisinin Đlk Çağları (MÖ 600-MS 150)
Yunanlılar MÖ 600 yıllarında gözlem yaparak ve mantık kullanarak evreni
tanımaya başladılar. Yaptıkları çalışmalarda metafiziksel ilişkilerden ziyade
fiziksel elemanları kullanmaya özen gösterdiler. Açısal ölçümleri içeren geometrik
prensipleri kullanarak kozmik uzaklıkları ölçtüler.
Bilinen ilk Yunanlı düşünürlerden biri Thales’dir. Güneş tutulmasının
olacağını önceden tahmin etmiştir. Thales’in okulu birçok düşünür yetiştirmiştir.
Örneğin, Anaximander astronomik ve coğrafik bir takvim yapmış, Güneş’in,
Ay’ın ve gezegenlerin bizden uzaklıklarını bulmuştur.
16
Pythagoras: Küresel ve Hareketli Yer (MÖ 500)
Pythagoras, deney yaparak çalışan ilk bilim adamlarından biridir. Yer’in
küresel olduğu fikrini vermiştir. Bu çalışmasını Ay’ın evrelerinden giderek
çıkarmıştır. Ay’ın ışıklı ve ışıksız kısımlarını ayıran sınır çizginin (terminator)
eğriliğinin Ay’ın evreleri ilerledikçe değiştiğini gözlemiştir. Bu yüzden Ay düz
değil küreseldir (Şekil 2.1). Buna göre, Yer ve diğer gökcisimleri de küresel
olmalıdır.
Şekil 2.1. Ay’ın evrelerinden bazı görüntüler.
Pythagoras, güney Đtalya’da bir okul kurarak birçok astronom yetiştirdi.
Kendisi Yer’i, evrenin merkezine koydu. Fakat daha sonra öğrencileri, Yer’in Ay,
Güneş, beş gezegen ve yıldızlarla birlikte uzaktaki bir merkezi “ateş” etrafında
hareket ettiğini söylediler.
Anaxagoras, tutulmaların gerçek nedenini buldu. Daha sonra Yer’in Ay
üzerindeki gölgesinin yuvarlaklığını gözledi. Böylece, Yer’in küresel bir cisim
olduğuna dair kuramın kurulmasına yardımcı oldu.
Aristotle: Tekrar Merkezde Yer (MÖ 350)
En etkili Yunan bilimadamı-filozof Aristotle’dur. Onun görüşleri daha
önceki bilgiler üzerine kurulmuştur. Aristotle, Yer merkezli evrenin küresel ve
sonlu olduğuna inandı. Gezegenler ve diğer cisimler Yer merkezli birçok küresel
kabuklar üstünde hareket ediyordu. Gezegenlerin gözlenen değişebilir
hareketlerini açıklamak için kabukların değişen hızlarla hareket ettiğini
varsayıyordu.
Aristotle, modern bilimsel buluşlar yapmakla ünlüdür. Önemli fikirleri
arasında şunlar sayılabilir;
1. Ay’ın küresel olduğunu düşündü.
2. Güneş’in, Yer’e Ay’dan daha uzak olduğunu buldu, çünkü:
17
a. Ay’ın hilal evresi, Ay, Yer ile Güneş arasından geçerken görülür.
b. Güneş gökyüzünde Ay’dan daha yavaş hareket ediyor olarak görülür.
3. Yer’in küresel olduğunu düşündü, çünkü:
a. Ay’ın terminatörünün eğriliği onun disk şeklinde olmasını dışlıyordu ve
Yer, belki de bu yüzden Ay gibidir.
b. Bir gözlemci kuzeye doğru gittikçe, güney yarımküre yıldızları
kaybolurken kuzey gökyüzünden yeni yıldızlar görür. Bu durum düz bir Yer
üzerinde olmaz.
Aristotle’ ya göre Güneş’in, Ay’ın ve yıldızların Yer etrafındaki görünür
hareketleri açıklanabilir. Gerçekte ya onlar bizim etrafımızda dolanıyorlar veya biz
hareketliyiz. Fakat Aristotle Yer’in durağan olduğu sonucunu çıkardı ve güçlü bir
kanıt sundu. Eğer, Yer hareket etseydi, değişik yıldızların göreli
konfigürasyonlarında değişiklik görürdük. Tıpkı yolda yürürken yakındaki ve
uzaktaki ağaçların göreli konumlarında olan değişiklik gibi. Eğer çok uzaktaki bir
ağaç ile orta uzaklıktaki bir ağacı birleştiren bir doğru üzerinde yürürken bir
tarafınıza bir adım atsanız, yakındaki ağaç uzaktakinin diğer tarafına kaymış
olarak görünecektir. Hareketten dolayı konumdaki bu gibi bir kaymaya paralaks
denir. Eğer Yer, düz bir çizgi üzerinde hareket etseydi, yakındaki yıldızları
uzaktakilere göre sürekli kayıyor gibi görürdük. Eğer Yer, uzaktaki bir merkez
etrafında dolansaydı, yakın ve uzaktaki yıldızlar arasında dönemli bir paralaktik
kayma görürdük. Fakat, yıldızların ve takımyıldızların zaman içinde böyle bir
kayma gösterdiklerine dair bir delil yoktur. Sonuçta Aristotle’ya göre Yer hareket
etmemelidir.
Aristotle’nun nedeni sağlamdı; ancak, yıldızlar bu paralaktik kaymayı
çıplak gözle oluşturacak kadar yakında değil çok uzaktaydılar. Yıldız paralaksları
yıllarca araştırıldı ve ancak 1838 yılında bulundu.
Aristarchus: Ay’ın ve Güneş’in Göreli Uzaklıkları ve Boyutları (MÖ 250)
Yunanlı bilimadamıdır. Güneş ile Ay’ın Yer’den göreli uzaklıklarını
ölçmek için bir yol buldu. Araştırması Ay’ın evreleri ve yörüngesinin geometrisini
temel alıyordu. Buradan giderek Güneş’in Ay’dan daha uzak olduğu sonucuna
ulaştı. Ayrıca Yer ve Ay’ın göreli boyutlarını ölçmek için bir formül oluşturdu.
Çıkardığı sonuca göre Ay, Yer’in üçte biri büyüklükteydi ve Güneş Yer’den
yaklaşık yedi kat daha büyüktü. Gerçek değerler ise dörtte bire ve 100’e yakındır.
Fakat Aristarchus doğru yol üstündeydi.
18
Aristarchus’a göre Güneş Yer’den çok büyük olduğuna göre (hiçbir
destekleyici gözlem olmadan), Güneş sistemindeki merkezi cisim olmalıydı.
Ay’ın, küresel Yer etrafında, Yer’in de Güneş etrafında dolandığını doğru olarak
gösterdi ve gezegenlerarası uzaklık ölçümleri için yeni bir yöntem geliştirdi. Bu
fikirleri 2000 yıl boyunca onay görmedi.
Eratosthenes: Yer’in Boyutu (MÖ 200)
Yunanistan zayıfladıkça Roma başarılı oluyordu. Yunanlı düşünürler
Akdeniz ülkelerinin birçok bölgesinde oturan entellektüel sakinler olmuştu.
Eratosthenes bir araştırmacıydı ve Mısır’da büyük Alexandrian (Đskenderiye)’da
kütüphaneciydi. 675 tane parlak yıldızın kataloğunu yaptı ve Yer’in dönme
ekseninin tutulum uçlağına göre 23½° eğik olduğunu ölçtü (bkz. Şekil 1.4).
Eratosthenes Yer’in boyutunu ölçmek için açısal geometrik ilişkileri
kullanmasıyla çok ünlüdür. Yaz gündönümünde güneş ışığının Aswan yakınındaki
bir kuyuya tam olarak dik geldiği anda, Alexandria’da çemberin 1/50 i kadar
diklikten sapmış olarak düştüğüne dikkat etti. Bu farkın Yer’in eğriliğinden
kaynaklandığını savundu ve Yer’in çevresini, Alexandria’dan kuyunun bulunduğu
yere kadar olan uzaklığın 50 katı kadar olduğu sonucunu çıkardı. Ölçülen uzaklığı
50 ile çarptı ve Yer’in çevresini, doğru yanıtın %20 si kadar hatalı olarak buldu.
Hipparchus: Yıldız Haritaları ve Presesyon (MÖ 130)
Hipparchus Rodos adasındaki kendi gözlemevinden gökcisimlerinin
konumlarını gözledi ve 850 yıldızlık bir katalog hazırladı. Teleskopsuz yaptığı
gözlemlerle olası en mükemmel sonuçları elde etti. Herhangi bir tarih için Güneş
ve Ay’ın konumlarını doğru olarak önceden belirledi. Hipparchus eskinin en
büyük astronomu olarak adlandırılır.
En büyük buluşu presesyondur. Kendinden önce yapılan yıldız
konumlarıyla kendi ölçümlerini karşılaştırarak, ardalan yıldızlarına göre kuzey
gökuçlağının, ilkbahar ve sonbahar ılım noktalarının ve diğer koordinatların
konumlarındaki kaymaları ortaya çıkardı. Tüm gök eşleği yıldızlara göre bir
miktar kaymıştı. Yoksa eski haritalar yanlış mıydı? Hipparchus gök eşleği ve gök
uçlaklarına ait konsayı sisteminin uzak yıldızlara göre yavaşça sürüklendiği
sonucunu çıkardı. Bu kayma presesyon veya ılım noktalarının devinimi olarak
bilinir.
19
Modern astronomide presesyonun nedeni olarak: Güneş ve Ay’dan
kaynaklanan kuvvetlerden dolayı Yer’in yalpalayarak dönmesi gösterilir. Kuzey
Yıldızı 26 000 yıllık bir çevrimle çağlar boyunca, farklı yıldızlara karşılık
gelecektir.
Ptolemy (Batlamyus): Gezegen Hareketleri (MS 150)
Ptolemy, Alexandria kütüphanesiyle ilişkili bir diğer bilgindir. Bir
astronom olarak şöhreti 13 ciltlik çalışmasından (The Mathematical Collection)
gelir. Kütüphanenin yıkılmasından sonra Araplara geçen çalışma al-Megiste (The
Greatest) olarak bilinir. Avrupalıların çevirileri Almagest olarak adlandırılmış ve
bin yıldan daha uzun süre en meşhur kitap olarak kalmıştır.
Ptolemy, Hipparchus’un yıldız kataloğunu 1022 yıldıza genişletti ve
presesyonu dikkate alarak eski yıldız konumlarını düzeltti (Bu tür düzeltmeler
günümüzde de yapılmaktadır). Onun bilinen en iyi çalışması Güneş, Ay ve
gezegenlerin konumlarını belirlemeye yarayan “epicycle kuramı” veya “Ptolemic
kuram” dır. Hipparchus’u izleyen Ptolemy, Yer’i gezegen sisteminin merkezine
yakın bir yerde kabul etti. Yer’den dışa doğru sırayla Ay, Merkür, Venüs, Güneş,
Mars, Jüpiter ve Satürn’ün dolandığı dairesel yörüngeleri yerleştirdi.
Ptolemy’nin kuramı eski zamanlarda gezegenlerin konumlarını önceden
belirlemede kullanışlı olmasına rağmen, doğru değildi. Bugün biliyoruz ki
gezegenler Yer’in etrafında dairesel yörüngelerde değil Güneş etrafında eliptik
yörüngelerde dolanıyorlar.
AKDENĐZĐN ÖTESĐNDE ASTRONOMĐ
MS 640 yılında Alexandria’nın yıkılmasıyla Batı’da yeni buluşların
hızında azalmalar oldu ve Avrupa Karanlık Çağa girdi. Fakat entellektüel işlemler
diğer kültürlerde devam etti.
Đslam Astronomisi
Alexandrian bilgisinin çoğu Arapların eline geçtikten sonra, MS 760
yıllarında yeni başkent Bağdat’taki islami liderler eski Yunan kitaplarının
çevirisini yapmaya başladılar. Yer’in çevresinin ölçümü Bağdat yakınlarında
yalnız %4 daha büyük olarak yapıldı. Benzer olarak Arap astronomu Muhammed
al-Battani, Yer’in yörüngesinin basıklık ölçümlerinde yalnız %4’lük bir hata yaptı.
MS 1000 yıllarında Đslam imparatorluğu Đspanya’ya yayıldı ve astronomik
20
çizelgeler Cordoba’dan geçen 0° referans boylamına göre yayınlandı (modern
boylam sisteminde referans boylam Đngiltere’de Greenwich’ten geçer).
Hindistan’da Astronomi: Gizli kalmış baskı
Hindistan’daki astronomi uygulamaları yaklaşık MÖ 1500 yıllarında
başlar. Bilinen ilk astronomi kitabı MÖ 600 yıllarında görülmüştür ve gezegen
hareketlerini, tutulmaları ve tutulumun 27 veya 28 parçaya ayrıldığını anlatır.
Hindistan, bu tarihte Mezopotamya ve Yunan dünyasıyla temasa geçti ve belki her
iki kültürden de etkilendi.
Hint astronomisinin erken dönemlerine ait birçok kayıtları ne yazık ki
1100 yıllarında olan istilalarda tahrip olmuştur. Benares’teki büyük astronomi
merkezi 1194 yılında hasar görmüştür. Budistlerin değişik üniversite
kütüphaneleri ve diğer eski kaynakları dini savaşlarda yanmıştır. 1700 lü yıllarda
dünyanın beş büyük gözlemevinden biri olan büyük bir gözlemevi Benares’te
yeniden kurulmuş ve dini fanatikler tarafından yeniden yıkılmıştır.
Çin’de Astronomi: Bağımsız dünya görüşü
Söylentilerde Çinli astronomların MÖ 2000 yıllarında tutulmaları önceden
belirleyebildikleri geçer. Bu yüzden Çin astronomisi Yunan astronomisiyle aynı
tarihlerde gelişmiştir. Belki de her ikisi de aynı Orta Doğu kültüründen
etkilenmiştir. Eski Çin gözlemleri Halley kuyrukluyıldızının kayıtlarını içerir. MÖ
100 yılından günümüze kadar gelen tüm kuyrukluyıldızları kapsayan en büyük
listeyi hazırlamışlardır ve bu liste hala kullanılmaktadır.
Bu dönem içindeki bir Çin ifadesinde şöyle denilmektedir: “Yer sabit bir
hızda hareket halindedir, asla durmaz. Fakat insan bunu anlamaz; pencereleri
kapalı bir gemi içinde oturuyorlardır; gemi içindekiler hiçbirşey hissetmeyecek
şekilde hareket eder”. Bu görüş aynı çağlardaki Aristotle’nun görüşüne terstir
(Yer, evrenin merkezinde sabittir). Ne yazık ki bu fikirler Batı Astronomisini
Rönesans’tan sonra bir miktar etkilemiştir.
21
Amerikan Yerlilerinin Astronomisi
Çoğu insan Amerikan yerlilerinin ince düşüncelerinden etkilenmiştir. En
yüksek düzeyine MS 400 yıllarında Orta Amerika’da Mayalılarda ulaşmıştır. Bir
dil geliştirilmiş, karışık takvimler kullanılmış, gezegenlerin konumları
kaydedilmiş ve tutulmalar önceden saptanmıştır. Maya astronomisi çok iyi
organize edilmiş ve ülke desteği görmüştür. Bir yazıtta 12 Mayıs 485 de
Honduras’ta bir astronomi konferansı düzenlendiğine ilişkin kayıt bulunmuştur.
Toplantıda takvim sistemi tartışılmıştır. Mayalıların ilkel bilim tohumları daha
sonra Orta Amerikan kültürüne geçmiştir. Đspanyol savaşçıları tarafından “dinsiz”
kültür olarak nitelendirilen Mayaların çalışmalarının büyük çoğunluğu 1562’de
yakılmıştır. Çok değerli Maya yayınlarının üçte biri hala korunmaktadır. Bunlarda
gözlem kayıtları, tutulma tahminleri ve gezegenlerin konumları bulunmaktadır.
Astronomik bilgiler Orta Amerika’dan Kuzey Amerika’ya yayılmıştır.
Zaman içinde dini seramonilerde kullanmak üzere gündönümü tarihleri güneşin
doğuş ve batış saatlerine göre belirlenmiştir. Bu tür tarihleri belirleme
gözlemlerinde kesik pencereler ve diğer bazı yöntemler kullanılmıştır. Mayalılar
yeni yılın başlangıcı olarak 26 Temmuz’u seçmişlerdi. Seçim nedeni Güneş’in o
enlemlerde bu tarihte zenite gelmesinden kaynaklanıyordu.
Kavramlar
kozmoloji (cosmology)
bilim (science)
derece (degree)
yay dakikası (minute of arc)
yay saniyesi (second of arc)
doğrusal ölçüm (linear measure)
açısal ölçüm (angular measure)
ayırma (çözümleme) gücü (resolution)
terminatör (terminator)
paralaks (parallax)
presesyon (devinim) (precession)
iç içe daireler kuramı (epicycle theory)
22
Problemler
1. Đlk kuramcılar Yer’in evrenin merkezinde olduğuna nasıl inanıyorlardı?
Aşağıdaki soruları yanıtlayarak açıklayınız.
a. Yer’i merkeze koymayan herhangi bir fikre sahip miydiler?
b. Kuramları gözlemlerle sağlamaları olası mıydı?
c. Herhangi bir Yunanlı bir gökcisminin Yer etrafında dolanıp
dolanmadığını ispatladı mı?
2. Ay evrelerini gösterirken:
a. Neden onun terminatörü genelde yay şeklindedir?
b. Terminatörü doğrusal olan bir ay evresi var mıdır?
c. Hangi evrede terminatör görülmez?
3. Hipparchus’un presesyonu buluşu daha önceki delilleri ne derece sağlıyordu?
4. Güneş, eşlek üzerinde hergün başucundan geçer mi? Eğer, yanıtınız olumsuz ise
ne zaman geçer?
Projeler
1. Çok uzakta Güneş gibi çok kuvvetli bir ışık kaynağı ve Ay’ı temsilen bir top
alınız. Gözünüz de Yer’deki gözlemci olsun. Ay, Yer ile Güneş arasına geçtikçe
Ay’ın hilal evresini oluşturmaya çalışınız.
2. Tatilde enleminizi büyük ölçüde değiştirecek şekilde bir yere giderseniz, Kuzey
Yıldızı’nın yükseklik ölçümlerini karşılaştırınız. Bu yolla enleminizi ne kadar
doğru tahmin edersiniz? Enlem değişikliğine karşılık gelen km yi ölçünüz ve
Yer’in çevresini hesaplamaya çalışınız (Eratosthenes’in yöntemine benzer). Bu
proje sınıf içinde de yapılabilir. Farklı öğrencilerin yükseklik açısı raporları
onların enlemlerine göre noktalandığında, Kuzey Yıldızı’nın yüksekliğinin enleme
göre değişimi ortaya çıkar.
3. Bir kamp boyunca eşlek yöresi takımyıldızlarını belirleyip onların hareketlerini
izleyin. Farklı saatlerde bunların çizimlerini yaparak çevrene göre konumlarını
inceleyin. Aynı çalışmayı uçlak bölgesi yıldızlarına uygulayın ve karşılaştırın.
4. Gök atlası kullanarak gökyüzünde gök eşleğinin konumunu bulun ve tutulum
ile karşılaştırın.
23
BÖLÜM 3
GÜNEŞ SĐSTEMĐNĐN BĐÇĐMĐNĐN BULUNUŞU
Gezegenler 1500 yılına kadar yıldızlar arasında hareket eden ışıklı daireler
olarak bilinirdi. Bu görüşü değiştiren devrim 1500 ile 1600 yılları arasında
Avrupa’dan geldi. Bu değişimin (Kopernik Devrimi) sonucunda, güneş sisteminin
yeni şekli kavrandı: Merkezde Güneş ve etrafında dolanan gezegenler.
ĐÇ VE DIŞ GEZEGENLER
Bilginler güneş sisteminin biçimini belirlemeye nasıl başladılar? Đlk ipucu
Merkür ile Venüs’ün Güneş’ten birkaç on derecelik açı içinde bulunmalarından ve
gökyüzünde Güneş’in zıt konumunda asla görünmemelerinden geldi. Bu durum
bu gezegenlerin Güneş’e Yer’den daha yakın olduğunu gösteriyordu. Bundan
dolayı, Merkür ve Venüs iç gezegenler olarak adlandırıldılar. Halbuki, diğer
gezegenler Güneş’e Yer’den daha uzaktaydılar ve dış gezegenler olarak
adlandırıldılar.
Şekil 3.1. “Sabah Yıldızı” olarak Venüs. Venüs Yer’den bakıldığında genellikle diğer yıldız
ve gezegenlerden daha parlak görünür. Çünkü Venüs’ün yörüngesi Güneş ile Yer
arasındadır. Gökyüzünde Güneş’den asla uzak konumda bulunamaz ve genellikle sabah
ve akşam tanları sırasında görünür.
24
Merkür ve Venüs’ün neden sabah ve akşam tanları sırasında görüldüğü
Şekil 3.1 de açıklanmaktadır. Akşam Yıldızı veya Sabah Yıldızı terimleri
görüldükleri anı belirtir. Gökyüzündeki en parlak gezegen (yıldız değil) anlamında
kullanılır. Merkür parlak olarak görünmezken Venüs, gökyüzündeki yıldız benzeri
en parlak cisimdir.
Şekil 3.1. “Sabah Yıldızı” olarak Venüs. Venüs, Yer’den bakıldığında genelde
diğer gezegenlerden ve yıldızlardan daha parlak olarak görünür. Çünkü yörüngesi
Güneş ile Yer arasındadır. Gökyüzünde Güneş’ten asla uzaklaşamaz ve genellikle
sabah ve akşam tanları sırasında görülür.
Merkür ve Venüs, Güneş ile Yer arasından geçerken örtme (transit)
yapabilir. Bu konumda gezegenin silüeti (gölge şeklinde görüntü) Güneş diski
üstünde görülür. Merkür çok küçük olduğundan bu konumda teleskopsuz
görülmez. Fakat, keskin gözlü bir gözlemci sisli bir cam kullanarak Venüs’ü
küçük bir siyah leke olarak Güneş diski üstünde hareketli olarak görebilir. Bu gibi
transitler eski astronomlara gezegenlerin göreli konumlarını saptamada faydalı
olmuştur. Gelecek yıllarda olacak transitler, Merkür için 14 Kasım 1999 ve Venüs
için 8 Haziran 2004’tür.
GÜNEŞ SĐSTEMĐNĐN PTOLEMĐK MODELĐ
Ptolemy (Batlamyus) zamanından 1500-1600’lı yıllara kadar astronomların
çoğu güneş sistemi için Ptolemy modelini kabul etmiştir. Bu model Yer
merkezlidir. Güneş ve diğer gezegenler, Yer etrafında dolanır. Şekil 3.2 de
görüldüğü gibi, Ptolemy Merkür ve Venüs’ün gözlemlerine uygun model
yapabilmek için onların hareketlerini Yer ile Güneş arasındaki yörüngelere
oturtmuştur. Şekilde görüldüğü gibi Ptolemik model herbir gezegeni küçük
dairesel yörüngelerde dolandırır, veya epicycle, merkezleri ise Yer etrafında
dairesel yörüngeler üstünde hareket eder. Ptolemy modelinin temel amacı
gezegenlerin konumlarını önceden belirleyerek denizcilerin, astrologların ve
diğerlerinin kullanımına sunmaktı. Bu amaç için model, bin yıldan fazla süreyle
geçerli oldu.
Ancak, daha iyi gözlemler yapıldıkça bilimadamları artan karışıklıkları
önlemek için modelde düzenlemeler yapma yoluna gittiler. Hatta büyük
epicycle’lar üzerine küçük epicycle’lar eklediler. 1252 yılında Đspanya kralı X.
Alfonso gezegen konumlarını belirlemek için özel bir almanak geliştirdi.
25
Şekil 3.2. Yer merkezli Ptolemik güneş sistemi modeli.
1340 yılında Đngiliz düşünürü William Occam, Occam’ın usturası
(Occam’s razor) olarak bilinen meşhur prensibini önerdi. Buradaki “ustura”
adlandırması, bilimadamlarının herhangi bir alandaki çok sık ve karmaşık olarak
yaptıkları birçok kuramsal çalışmanın kesilmesine yardımcı olduğu için
yapılmıştır. Occam’ın ilkesi kısaca şöyledir:
“Birbirleriyle yarışan kuramlar (teoriler) arasında en iyisi, birkaç
varsayım içeren en basitidir”
1500’lü yıllarda en iyi bilimadamları gezegen konumlarına ilişkin daha
önceki önerilere dikkat ederek bazı hatalar bulmuşlar, daha iyi sonuçlar veren
daha basit kuramlar geliştirmeye başlamışlardır.
KOPERNĐK DEVRĐMĐ (THE COPERNICAN REVOLUTION)
Kopernik Devrimi, Güneş’in güneş sisteminin merkezinde olduğunun
bulunmasıyla, Yer-merkezli eski kuramları yıkan çok önemli bir devrimdir. 1540-
1690 yılları arasında yaklaşık 150 yıllık bir süre içinde geliştirilmiştir. Bu dönem
26
içinde çok meşhur beş bilimadamı yetişmiştir: Kopernik, Tycho, Kepler, Galileo
ve Newton.
Kopernik Kuramı
Nicolaus Copernicus (Şekil 3.3), 14 Şubat 1473’te doğmuştur. Đtalya’daki
üniversite öğrenimi boyunca ülkenin bilimsel yükselişinden etkilenmiş, çeşitli
astronom ve matematikçilerle ilişkiye geçip, ilk astronomik gözlemlerini 24
yaşında yapmıştır. Birkaç yıl sonra, gözlemlerini sürdürebilmesi için bir büyük
kilise tarafından ekonomik destek sağlanmıştır. Çok ender rastlanan bir gök olayı
olan gezegenlerin bir hizaya gelmesi olayını 31 yaşında gözlemiştir. Ptolemik
görüşten kalan gezegenlerin konumlarını birkaç derece farklı olarak bulmuştur.
Şekil 3.3. Nicolaus Copernicus
(1473-1543)
Ptolemy’nin sistemine benzer klasik alternatiflerle, merkeze Güneş’i
koymak, Yer ve gezegenleri onun etrafında dolandırmakla güneş sisteminin daha
basitleştirileceğini ve gezegen konumlarının daha kolay bulunabileceğini gösterdi.
1512’de yeni tezini duyuran kısa bir açıklama (Commentariolus) yayınladı: Güneş,
güneş sisteminin merkezindedir, gezegenler onun etrafında dolanır ve yıldızlar
çok uzaktadır.
27
Kopernik, şiddetli tartışmalar yüzünden uzun yıllar çalışmalarını
yayınlamayı erteledi. Sonuçta, çalışma arkadaşları tarafından cesaretlendirildi ve
Commentariolus daha geniş kapsamlı olarak yayınlandı ve hızla yayıldı.
Yaşamının sonunda, bütün çalışmalarını De Revolutionibus (On
Revolutions, 1543) adlı kitapta topladı. Bu kitapta güneş sistemine ilişkin tüm
bilgiler sunuldu:
“Venüs ve Merkür, Güneş etrafında dolanırlar ve yörüngeleri Güneş’ten
çok uzakta değildir…
Bu kurama göre, Merkür’ün yörüngesi Venüs’ünkinden içeride olmalıdır.
Eğer bu varsayımdan yola çıkarsak, aynı merkezli dışa doğru büyüyen
yörüngeler üzerinde Satürn, Jüpiter ve Mars’la karşılaşırız… onların düzenli
hareketlerini görmememiz olanaksızdır.
Bu durum, onların merkezinde Güneş olmasını yeter derecede sağlar.”
Artık kargaşayla dolu bir dönem başlamıştı. Kiliseler ve birçok düşünür,
Yer merkezli modeli benimsiyordu. De Revolutionibus’un matbaacısı kitabın
başlığını genişleterek (On the Revolutions of Celestial Orbs) tartışmayı
alevlendirdi. Đçine bir önsöz ekleyerek gezegen hareketlerini hesaplamakta en
uygun model olduğunu, fiziksel gerçeklerin yadsınamayacağını yazdı.
Tycho Brahe
Danimarka kralından alınan yardımla Avrupa’nın en modern ilk
gözlemevini Uraniborg (Sky Castle) adıyla, Kopenhag yakınında kurdu. Çıplak
gözle yaptığı gözlemlerle yıldız ve gezegen konumlarını veren kataloglar
hazırladı. Yıldızların ve diğer cisimlerin Yer’in dönmesiyle ilgili konum
kaymalarından ileri gelen bir açısal kayma göstermediğini ispatladı. Yıldızlar ve
gezegenlerin Ay’dan çok uzakta olduğunu gösterdi.
Tycho Brahe (Şekil 3.4) 16 yaşında Kopernik’in kullandığı aynı
çizelgelerde gezegen konumlarında hatalar olduğuna dikkat çekti. 25 yaşında
(1572) gökyüzünde çok ani parlayan bir yıldız gördü. Paralaktik bir kayma
göstermeyen bu cismi, Yer atmosferi içinde bulunan bir cisim olarak yorumladı.
1577’de parlak bir kuyrukluyıldız gözleyerek bunun da Ay’dan uzak bir cisim
olduğunu gösterdi.
Bu buluşlar Kopernik öncesi kuramları altüst etmiştir. Yeni bulunan cisimlerin
varsayıldığı gibi değişmez bir gökyüzü içinde olduğu görülebilir ve gezegenler
kristal küreler değildir. Çünkü, bu gibi küreler kuyrukluyıldızlar tarafından zaman
içinde parçalanmalıydı diye düşündü.
28

Şekil 3.4. Tycho Brahe
(1546-1601)
Danimarka kralı tarafından emekli aylığı kesilen Tycho 1599’da Prag’a
gitti ve orada 1600 yılında asistanı Johannes Kepler ile birlikte çalıştı. Tycho,
1601 yılında öldüğü zaman, Kepler’e Tycho’nun gözlemleri tüm çalışmalarıyla
birlikte miras kaldı.
Kepler Yasaları
Dindar olan ve astrolojiye inanan Johannes Kepler (Şekil 3.5), gezegen
hareketlerinin gizli güçler tarafından idare edildiğinden emindi (The Harmony of
The Spheres). Tycho’nun verileriyle önce Mars’ın yörüngesi üzerinde çalışmaya
başladı. Mars’ın hareketleri Ptolemy’den beri astronomların baş belasıydı ve
şaşırtıcı bazı sonuçlar buldu: Yüzyıllar boyunca tartışılan dairesel yörüngelerden
sonra, Mars’ın hareketine en uygun yörünge biçimi elips olarak çıkıyordu. Kepler
Mars’ın yörüngesini elips biçimli olarak buldu ve odaklarından birinde Güneş
bulunuyordu. Aslında bu buluş her gezegen için geçerliydi. Gezegenlerin
yörüngeleri eliptik olmasına rağmen, bir miktar farklıydılar.
29
Şekil 3.5. Johannes Kepler
(1571-1630)
Kepler daha sonra konuyla ilgili iki prensip daha buldu ve gezegen
hareketinin üç yasası olarak iki kitapta yayınladı: New Astronomy (1609) ve The
Harmony of The Worlds (1619). Kepler yasaları gezegenlerin nasıl hareket ettiğini
(bu hareketi etkileyen genel fizik yasalarından bağımsız olarak) tanımlar,
Güneş’in merkezi cisim olduğunu gösterir ve gezegenlerin konumlarını doğru
belirlemede yardımcı olur:
1. Herbir gezegenin yörüngesinin şekli, odaklarından birinde Güneş olan
bir elipstir.
2. Güneş ve gezegen arasındaki çizgi, gezegen Güneş etrafında dolandıkça
eşit zaman aralıklarında, eşit alanlar süpürür.
3. Yarıbüyük eksenin kübünün, dolanma döneminin karesine oranı her
gezegen için aynıdır.
(Bir elipsin büyük ekseni, onun en büyük çapıdır; yarıbüyük eksen ise onun
yarısıdır. Güneş sistemindeki çoğu gezegenin yörüngesi hemen hemen dairesel
olduğundan, yarı eksen uzunluğu yörüngenin yarıçapını belirler.)
Yer için yarıbüyük eksen veya Güneş’ten olan ortalama uzaklık 1 astronomik
birim (AB) olarak tanımlanır. Diğer gezegenlerin uzaklıkları bu birimin katları
cinsinden verilir.
30
Kepler yasaları, güneş sistemini Ptolemy’nin kuramından daha basit ve
daha doğru olarak tanımlamakla kalmaz, gezegenlerin yıldan yıla gökyüzündeki
konumlarının daha iyi belirlenmesine izin verir. Kepler’in birinci yasası eski
Yunan düşüncesi olan, gezegenler yalnız dairesel yörüngelerde dolanabilir, savını
da çürütmüştür. Çünkü, bu yasaya göre gezegenler Güneş’e daha yakın iken daha
hızlı, uzaktayken daha yavaş hareket ederler.
Galileo’nun Gözlemleri
Eğer Đtalyan bilimadamı Galileo Galilei (Şekil 3.6)’ nin geniş gözlemleri
olmasaydı ve teleskobun bulunuşu o dönemde yapılmasaydı, güneş sistemine
ilişkin Kopernik Modeli’nin oturtulmasında Kepler Yasaları’nın o kadar önemi
olmayacaktı. Galileo, Kepler’den farklı olarak pratik aklını muhteşem bir şekilde
kullandı. Mükemmel bir teleskop yaparak 1609 yılında gözlemlere başladı. 1610
yılında en önemli gözlem sonuçlarını elde etti. Örneğin, Jüpiter’in 4 uydusunu
bularak ilk defa Yer etrafında dolanmayan gökcisimlerinin varlığını ispat etmiş
oldu.
Bundan başka, Galileo’nun teleskobu Venüs gezegeninin hilal evresinden
başlayan ve dolun Venüs’e yakın bir evreye kadar değişik evreler gösteren
gökolaylarına tanık oldu. Tam dolun evresinin olabilmesi için Venüs’ün,
Güneş’in diğer tarafına geçmesi gerekir. Ptolemik kuramda, Venüs’ün epicycle’ı
tamamen Güneş ile Yer arasında kalıyordu. Ancak bu modelde yalnız hilal evresi
görülebilirdi. Đşte “Venüs’ün yörüngesinin Ptolemik modele uymadığını” gösteren
delil. Halbuki, Kopernik modeli gözlemlere uygunluk sağlıyordu. Son bir örnek;
Galileo, Ay üzerindeki dağları gördü ve Ay’ında Yer benzeri jeolojik özellikleri
olan bir “dünya” olduğunu ısrarla vurguladı. Bu buluşlar Avrupalı düşünürleri
heyecanlandırdı.
Galileo, Latinceden çok Đtalyancayı kullandığı için ünü üniversite dışına da
taştı. Akademisyenler ve kilise üyeleri onda bir tehdit sezdiler ve Galileo’yu kısa
zamanda dışladılar.
1613’den 1633’e kadar Galileo sık sık kilise yönetimiyle ilişki kurdu. 1616
yılında bir kardinal Galileo’ya Kopernik modelini savunmamasını söyledi.
1632’de Galileo’nun büyük kitabı “Diologue of the Two Chief World Systems”
basıldı. Bu kitapta Kopernik ve Ptolemik düşünce arasındaki tartışma bir roman
şeklinde anlatılmıştır. 69 yaşındayken Engizisyon Mahkemesine çıkmadan önce,
Kopernik kuramını öğretmesi için Roma’ya çağrıldı.
31
Galileo eğer çalışmasını reddederse mahkemenin jüri üyeleri cezasını
hafifletecekti. Oldukça yaşlı olan Galileo, öldürülmesinde önemli bir nokta
görmüyordu. Kitabı zaten yayınlanmıştı. Meraklı ve bilinçli insanlar kitabı
okuyacak, teleskopla gözlem yapacak ve gerçekleri görecekti. Onun için
hazırlanmış “inkar mektubunu” ezberledi ve mahkum edilmesine karar verilerek
evinde gözaltına alındı ve 1642’de öldü.
Şekil 3.6. Galileo Galilei (1564-1642)
Newton’un Sentezi
Engizisyon mahkemesine rağmen, Güneş merkezli güneş sistemine ilişkin
deliller hızla birikti ve Kopernik devrimi hemen hemen tamamlanmıştı. Hala eksik
olan temel eleman kuramsal şemaydı. Bu şemada güneş sisteminin fiziksel
davranışı, Kepler’in gezegen hareketlerine ilişkin deneysel yasalarıyla birlikte
ortaya konulmalıydı. Bu kuramın doyurucu olabilmesi için birkaç evrensel ilkeye
gereksinim vardı. Kepler’in eliptik yörüngeleri ve Galileo’nun uydu hareketlerinin
varlığını, bu ilkelerin sonucunda gösteren insan, ünlü fizikçi ve başarılı bir
sentezci olan Isaac Newton’du (Şekil 3.7).
Isaac Newton, 23 ve 25 yaşları arasında gravitasyonel çekim yasasını ve
ışığın bazı özelliklerini buldu ve bir teleskop geliştirdi. 41 yaşındayken fizikte
devrim yaratan meşhur kitabı “Principia” yı yazmaya başladı ve üç yıl sonra
1687’de yayınladı. 60 yaşında Royal Society’nin başkanı oldu ve 1727 yılında 84
yaşındayken öldü.
32

Şekil 3.7. Isaac Newton
(1642-1727)
Newton’un düşüncesine göre Ay, bazı kuvvetler tarafından Yer’e doğru
çekilmeliydi. Çünkü, onu çeken (ona uygulanan) hiçbir kuvvet olmasaydı, bir
yörünge üzerinde hareket edemezdi. Bu düşünceden yola çıkan Newton, bilim
tarihindeki en önemli buluşlarından birini ortaya koydu ve “Newton’un Evrensel
Çekim Yasası” olarak adlandırıldı:
Evrendeki herbir parçacık diğer bir parçacığı, onların kütlelerinin
çarpımı ile doğru ve aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılı olarak
çeker.
Bu yasaya göre eğer Güneş’in kütlesi iki katına çıksa, Güneş’in Yer’e uyguladığı
çekim kuvveti de iki katına çıkar. Fakat aralarındaki uzaklığı iki katına çıkarırsak,
Yer üzerine uygulanan kuvvet dört kat azalır.
Bir sonraki bölümde bu yasanın bazı sonuçlarını göreceğiz. Burada ise
parçacıklar arasındaki çekim kuvvetini basitçe ele alacağız ve neden gezegenlerin
Güneş etrafında dolanıp uzaya, yıldızlararası ortama kaçmadığını açıklamaya
çalışacağız. Güneş sistemimizin merkezindeki çok büyük kütleli Güneş,
gezegenleri “çeker”. Eğer, Güneş aniden yok olursa, gerçekten gezegenler
uzaklara uçarlar!
33
Newton önce kütlelerin birbirlerini gravitasyonel olarak çektiğini buldu.
Buradan giderek çekimin, gezegenlerin Güneş etrafında dolanmasını sağladığı
sonucunu çıkardı. Fakat bu sonuç günün doğa düşünürleri için başka bir tartışma
başlattı: Güneş, gezegenleri yörüngelerinde kalacak şekilde, büyük uzaklıklardan
nasıl etkiliyebiliyordu?
Newton bu sorulara çekim yasası ve harekete ilişkin üç basit yasayla yanıt
verdi. Bu yasalar modern fiziğin temelidir. Bu yasalar 1687 yılında Newton’un
kitabı “Principia” da duyurulmuştur. Bu yasalar Kepler’in üç yasasından
tamamen farklıdır. Gözlemlere dayanan deneysel kurallar değildir. Fakat
Kepler’in yasaları diğer birçok olayı açıklayabilen temel önermelerdir.
“Newton’un hareket yasaları”:
1. Bir cisim üzerine bir kuvvet etki etmedikçe, durmakta olan cisim
durmaya ve hareket etmekte olan cisim ise sabit bir hızda hareketini
sürdürmeye devam eder.
2. Bir cisim üzerine etki eden her kuvvet için, kuvvet doğrultusunda ve
cismin kütlesiyle ters orantılı olacak şekilde bir ivme uygulanır. Başka
bir deyişle kuvvet=kütle x ivme.
3. Bir cisim üzerine uygulanan her kuvvete (etki), diğer cisim tarafından
eşit ve zıt yönde bir kuvvet (tepki) uygulanır.
Eliptik yörüngelerin özellikleri Newton’un yasalarına uyar. Astronomi
derslerinde daha ilerde yapılacak en önemli uygulama Newton yasalarından
giderek Kepler yasalarını çıkarmaktır. Bu uygulama bize, eğer Newton yasaları
doğruysa, Kopernik kuramı ve Kepler yasalarının da doğru olduğunu
gösterecektir. Bu yüzden Newton yasaları daha önceki hatalı gözlemleri
temizlemiş ve Kopernik devrimini tamamlamıştır.
Newton’un 1717 yılında 84 yaşında ölümünden sonra güneş sistemi
bugünkü haliyle kabul edilmiş, bir tek Uranüs, Neptün ve Plüto gezegenlerinin
bulunuşu kalmıştır. Astronomik gözlemler Newton yasalarının evrende
görebildiğimiz diğer cisimlere de uygulanabileceğini göstermiştir. Birbirleri
etrafında dolanan bazı yıldız çiftlerinin ve gökada etrafında dolanan yıldızların
özelliklerini doğru olarak bilmemize olanak sağlamaktadır.
Bode’nin Kuralı
Alman astronom Johann Titius tarafından 1772 yılında bulunan ve
arkadaşı Johann Bode tarafından popülerleştirilen, gezegenlerin Güneş’ten olan
uzaklıklarının akıllarda kolayca kalmasını sağlayan yardımcı bir bağıntı vardır.
34
Bode’nin Kuralı olarak anılan bu ilişkide: herbir gezegen için Çizelge 3.1’de
görüldüğü gibi ilk sıraya 4 yazılır ve altına 0, 3, 6, 12, 24, 48… gibi bir seri
eklenir. Daha sonra bunların toplamı 10’a bölünürse çıkan sayı gezegen-Güneş
arasındaki uzaklığı AB cinsinden verir.
Çizelge 3.1
Bode’nin Kuralı: Gezegenlerin Güneş’ten olan uzaklıkları

Merkür Venüs Yer Mars Astreoidler Jüpiter Satürn Uranüs Neptün Pluto
4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
0 3 6 12 24 48 96 192 – 384
Öngörülen Uzaklık 0.4 0.7 1.0 1.6 2.8 5.2 10.0 19.6 – 38.8
Gerçek Uzaklık 0.4 0.7 1.0 1.5 2.8 5.2 9.5 19.2 30.0 39.4
Not: Bütün uzaklıklar astronomik birim (AB) cinsinden verilmektedir. (1AB=Ortalama Yer-Güneş
uzaklığı)
Bode kuralı Kepler yasaları gibi Newton yasalarına uygunluk sağlamak
zorunda değildir, deneysel bir çalışma veya bir fizik yasası değildir. Tamamen
gezegenlerin uzaklıklarını anımsamak için geliştirilmiş bir çalışmadır.
Bode’nin kuralı 1781 yılında Uranüs’ün olması gereken uzaklıkta
bulunmasıyla daha değer kazandı. Uranüs, Satürn’e göre Güneş’ten iki kat daha
uzaktaydı. Bunun üzerine astronomlar Mars ile Jüpiter arasında kuralın önerdiği
gibi bir gezegenin varlığını araştırdılar. Bir Đtalyan gözlemci ilk defa en büyük
asteroid Ceres’i buldu. Birkaç yıl içinde aynı uzaklıkta üç asteroid daha bulundu.
Bugün ise aynı uzaklıkta binlerce astreodin olduğu bilinmektedir.
1846’da, Bode kuralına göre olmayan bir yerde Neptün’ün bulunuşu
kuralın geçerliliğini biraz bozdu. Arkasından kurala göre olması gereken yerde
küçük bir gezegen olan Plüto bulundu.
Bugünkü Bilgimizle Güneş Sistemi
Kopernik, Tycho, Kepler, Galileo ve Newton tarafından Çizelge 3.2’de
özetlendiği gibi felsefik ve bilimsel bir ilerleme kaydedilmiştir. Onun etkisini
görmek için Şekil 3.8’deki bugünkü sistem ile Şekil 3.2’deki Ptolemik sistemi
karşılaştırmak gerekir. Yer daha uzun süre merkezde kalamamıştır. Gezegenlerin
hiçbiri epicycle göstermez. Merkür ve Venüs dışındakilerin uyduları ve dışardaki
dev gezegenlerin halkaları vardır.
35
Çizelge 3.2
Kopernik Devrimindeki Beş Kilit Đsim
Nicolaus Copernicus 1473-1543 Gezegenlerin Güneş etrafında dairesel yörüngelerde
dolandığını önerdi.
Tycho Brahe 1546-1601 Gezegenlerin konumlarını kaydetti.
Johannes Kepler 1571-1630 Tycho’nun kayıtlarını analiz etti; yörüngelerin eliptik
olacağı sonucunu ve gezegen hareketlerine ilişkin yasaları
çıkardı.
Galileo Galilei 1564-1642 Teleskop kullanarak Kopernik modelini destekleyen
buluşlar yaptı.
Isaac Newton 1642-1727 Çekim ve hareket yasalarını formüle etti ve bunları eliptik
gezegen yörüngelerini açıklamakta kullandı.
Güneş sistemi eskiden Güneş, Yer ve beş gezegenden oluşan basitlikten
uzak karışık bir sistem olarak biliniyordu. Bilinen dokuz gezegenin dördü (Yer de
dahil), Güneş’e daha yakındır; diğer dört tanesi Güneş’ten daha uzak dev
gezegenlerdir. Bütün gezegenlerin özellikleri ileriki bölümlerde incelenecektir.
Bunların dışında gezegenlerarası cisimler bulunmuştur. Bunların çoğu
Mars ile Jüpiter arasındaki bir kuşakta bulunan küçük buzlu kaya parçaları olan
astreoidlerdir. Diğerleri de kuyrukluyıldızlardır. Tipik bir kuyrukluyıldızın
yörüngesi Şekil 3.8’in sol üstünde gösterilmektedir.
Pluto gezegeni diğer gezegenlerden daha basık bir yörüngeye sahiptir.
Zaman zaman Neptün’ün yörüngesinden içeri giren, başka bir gezegen
yörüngesiyle kesişen tek özel gezegendir. Pluto, diğer gezegenlerden ve hatta
Ay’dan bile daha küçüktür. 1977 yılında Satürn ile Uranüs arasında basık bir
yörüngede Pluto’nun onda biri büyüklüğünde Chiron isimli diğer bir cisim
bulundu. Birçok astronom daha fazla sayıda Plüto boyutlu cisimlerin güneş
sistemi dışında bulunduğuna inanmaktadır.
Bu nedenle astronomlar Pluto’yu gezegen sınıfına koymamakta,
gezegenlerarası en büyük cisim olarak nitelendirmektedir. Pluto bilinen en büyük
asteroid olan 1000 km çaplı asteroid Ceres’den yalnız üç kat büyüktür. Bu yüzden
yakın bir gelecekte Pluto’nu gezegen sınıflamasından çıkarılması beklenmektedir.
Güneş sisteminde henüz bilemediğimiz birçok gökcismi vardır! Örneğin 40 yıl
önce Kuiper tarafından önerilen ama gözlemsel olarak varlığı ancak 1992’de
bulunan Neptün ile Pluto arasındaki küçük gezegenlerin sayısı 1996’da 29’a
ulaşmıştır. Bunlardan ilk bulunana 1992 QB1 adı verilmiştir.
36
Şekil 3.8. Güneş Sisteminin şu anda bilinen düzeni.
37
Kavramlar
güneş sistemi (solar system)
iç gezegen (inferior planet)
dış gezegen (superior planet)
örtme (transit)
Ptolemik model (Ptolemaic model)
epicycle
Occam’ın usturası (Occam’s razor)
Kopernik Devrimi (Copernican Revolution)
Nicolaus Copernicus
Tycho Brahe
Johannes Kepler
elips (ellipse)
odak (focus)
Kepler yasaları (Kepler’s laws)
astronomik birim (astronomical unit)
Galileo Galilei
Isaac Newton
Newton’un evrensel çekim yasası (Newton’s law of universal gravitation)
Newton’un hareket yasaları (Newton’s law of motion)
Bode kuralı (Bode’s rule)
38
Problemler
1. Güneş sistemi düzleminin kuzeyindeki bir gözlemci için, gezegenler Güneş
etrafında saatin dönüş yönünde mi yoksa saatin dönüş yönünün tersi yönde mi
dolanıyor görünür? Düzlemin güneyindeki gözlemci için hangisi doğrudur?
(Đpucu: Bütün gezegenler Yer’in dönüş yönüyle aynı yönde Güneş etrafında
dolanırlar)
2. Dolunay Venüs’ü örtebilir mi (Ay, Yer ile Venüs arasından geçerken)? Çizerek
gösteriniz.
3. Galileo’nun buluşlarından biri de Venüs ile ilgilidir. Venüs, Ay gibi hilal
evresinden hemen hemen dolun evreye kadar evreler gösterir. Bu durum Ptolemik
modelin yanlış olduğunu nasıl gösterir?
4. Hangi gezegen Jüpiter’e daha yakın olabilir: Yer veya Uranüs? (Đpucu: Bode
kuralını kullanınız)
5. Venüs, Yer, Mars ve Jüpiter, Güneş’in aynı tarafında bir doğru üzerinde
yeralırlarsa, Yer’den bakan gözlemci nasıl bir olay görür? Bu gözlemci Mars ve
Jüpiter üzerinde olsaydı aynı gökolayını nasıl görürdü?
Projeler
1. A4 boyutunda bir beyaz kağıda gezegenlerin yörüngelerini ölçekli olarak çiziniz
(yörünge yarıçaplarını Çizelge 3.1’den alınız). Bu kullanılarak Yer ve Jüpiter
hangi boyutta noktalarla temsil edilir?
2. Büyük bir kartona Satürn’e kadar olan gezegenlerin yörüngelerini ölçekli olarak
çizerek, herbir gezegenin günlük veya haftalık hareketlerini uygun bir şekilde bir
dönem boyunca işaretleyiniz. Gezegenlere ilişkin verileri Astronomical
Almanac’dan alınız. Gezegenlerin Yer’e ve birbirlerine göre olan konumlarını
gökyüzündeki yerleriyle karşılaştırınız.
3. Bir teleskop kullanarak Jüpiter ve dört uydusunun geceden geceye konumlarını
işaretleyiniz. Hangi uydunun daha hızlı hareket ettiğini söyleyiniz. Uydularla
Jüpiter’in yaptığı tutulmaları belirleyiniz.
39
KISIM B
UZAY ARAŞTIRMALARINDA ĐKĐ YÖNTEM:
YERÇEKĐMĐ VE IŞIĞI ANLAMAK
BÖLÜM 4
YERÇEKĐMĐ VE UZAYA ÇIKIŞ
Bu kitabın A kısmında insanların Yer’in Güneş etrafındaki hareketini nasıl
kavradığını gördük. Şimdi etrafımızdaki gökcisimlerinin fiziksel doğasını
öğrenmek için neler yapmalıyız sorusuna yanıt arayacağız. Çevremizdeki uzayı
keşfetmek için yerçekimi-ışık dalgaları gibi fiziksel kuramlara ve teleskop-uzay
aracı gibi aletlere gereksinmemiz var. “Çevremizdeki uzay” derken boş uzaydan
değil, tüm doğrultularda gezegenler, uydular, gaz, toz, erke alanları ve yıldızlarla
dolu bir ortamdan sözediyoruz.
Çevremizdeki uzayı kavramamız için iki yol vardır: Ya gerçekten oraya
gitmeliyiz ya da onlardan gelen ışık sinyallerini açıklayabilmeliyiz. Bu bölümde
ilk yöntem üzerinde duracağız. Yerçekimini çok iyi öğrendiğimiz takdirde uzaya
ve uzak dünyalara insanlı ve insansız uzay uçuşlarını gerçekleştirebiliriz. Ancak,
bazı gökcisimlerini ziyaret etmemiz, çok uzaklarda olduklarından olanaksızdır.
Gelecek bölümde, uzaydan gelen doğal mesajlar olan ışık dalgalarını kullanarak,
onlardan gelen bilgileri nasıl ortaya koyacağımızı öğreneceğiz.
NEWTON’UN ÇEKĐM KUVVETĐ YASASI
Isaac Newton’un en büyük başarılarından biri gravitasyonel çekim
çalışmalarını tanımlayan bazı basit ilkeleri oluşturmasıdır. Bu durum, esas bir
cismin diğer bir cisme etki ettiği kuvvetin hesaplamasına olanak tanımıştır. Bu
yeni buluş tüm insanlara birçok yoldan çevrelerine hakim olmayı öğretmiştir: Bir
astronom gezegen etrafında dolanan uydunun yörünge hareketini hesaplayabilir;
roketler üzerine çalışanlar bir kargoyu yörüngeye oturtmak için gerekli gücü
hesaplayabilirler.
40
Newton, Yer içindeki her maddenin yakınındaki herbir maddeye çekim
kuvveti uyguladığını gösterdi. O halde Ay, Yer’e doğru çekilmeliydi. Çünkü Ay,
Yer etrafında bir eğri üstünde hareket ediyordu. Newton’un nedenine göre, onun
üstüne bir kuvvet uygulanmalıydı ve bu kuvvet Yer’den kaynaklanmalı ve Ay’ı
yörüngede tutabilmeliydi. Newton, Ay’ın bilinen yörünge hareketinden giderek
düz bir çizgiden nasıl sapacağını hesaplayabildi. Daha sonra bu ivmeyi yeryüzüne
düşen bir cismin ivmesiyle karşılaştırdı. Güvenilir verilerin alınmasından sonra
Newyon Ay’ın Yer’den, Yer yarıçapının 60 katı uzakta olduğunu ve çekim
ivmesinin de Yer yüzeyindeki çekim ivmesinin 1/3600 (1/602
)’i olduğunu
gösterdi. Daha sonra sözedileceği gibi kuvvet uzaklığın karesiyle ters orantılı
olarak azalıyordu. Bu yüzden çekim kuvveti ters kare yasası olarak bilinmektedir.
Şekil 4.1. Ters kare yasası.
Kaynaktan iki kat uzaklaşıldığında, ışık dört kat daha büyük
bir alana yayılır.
Doğadaki birçok olay ters kare yasasına uyar ve bu sürpriz değildir. Ters
kare yasasına biraz daha yakından bakalım. Eğer bir madde veya bir kuvvet bir
noktadan dışa doğru tüm doğrultularda yayılırsa, bu kuvvetin nokta kaynaktan
uzaklaştıkça gücü azalır; ışık, radyo dalgaları gibi. Yer (ya da onun tek tek
atomları) bir çekim kaynağı olarak rol oynar ve kaynaktan uzaklaştıkça daha zayıf
bir kuvvetin etkisinde kalırsınız.
Ters kare ilişkisi Şekil 4.1’de gösterilmiştir. Bir mumdan, piramid biçimli
bir uzay parçasına yayılan ışık düşünelim. Piramid taban alanı 1 cm2
olan bir
noktadan kesilirse, tüm mum ışığı bu kare piramidin içinden geçer. Işık
kaynağından iki kat uzakta, piramidin tabanı iki kat ve alanı dört kat artar. Fakat,
yüzey aynı miktarda ışık alır. Orjinal ışık artık 4 cm2
lik alana yayılmaktadır. Bu
41
yüzden piramid tabanının birim alanına iki kat uzakta dörtte bir daha az ışık düşer.
Benzer olarak, ışık kaynağından üç kat uzakta 9 cm2
lik yüzeyin birim alanına
dokuzda bir oranında ışık düşer. Bundan dolayı, ışık ters kare yasasına uygun
olarak yayılır.
Newton, çekimin uzaklıktan nasıl etkilendiğini de buldu, fakat onu başka
nelerin etkilediğini bilemedi. Hatta iki cisim arasındaki gravitasyonel çekimin
herbir cismin kütlesiyle orantılı olduğunu gösterdi. Daha büyük kütle daha fazla
çekim demekti. Bu yüzden, eğer bir cismin kütlesi iki katına çıkarsa, aralarındaki
kuvvet de iki kat artar; fakat onların merkezleri arasındaki uzaklık iki kat artarsa,
o zaman kuvvet dört kat azalır.
Kütle ağırlık ile karıştırılmamalıdır. Bir cismin ağırlığı çekim kuvvetiyle
değişir ve farklı gezegenler üzerinde farklı değerlere sahip olur. Çünkü,
gezegenlerin çekim ivmeleri gezegenden gezegene farklılık gösterir. Bir cisimdeki
madde miktarı (kütle) ise cismin yerine bakmaksızın aynı kalır.
Dairesel Hız: Bir uydu nasıl fırlatılır?
Newton, bir cismin Yer etrafındaki bir yörüngeye nasıl
fırlatılabileceğini düşündü. “Principia” kitabında bir dağ üstüne yerleştirilmiş bir
toptan yapılan atışa ilişkin diyagram bulunmaktadır (Şekil 4.2). Hareketin birinci
yasasına göre, atış sonrasında mermi, eğer onu yere doğru çeken bir çekim kuvveti
olmasaydı düz bir çizgi üzerinde hareket ederdi. Eğer fırlatma hızı çok yavaşsa,
mermi topun çok yakınına düşerdi (şekilde A eğrisi). Biraz daha yüksek hız
mermiyi biraz daha uzağa (şekilde B eğrisi) düşürürdü. Yeterince yüksek bir hızda
mermi yere doğru eğrilir, fakat Yer yüzeyi yuvarlak olduğundan mermi aynı hızda
yoluna devam ederdi. Bu yüzden atış hiçbir zaman yere değmez, fakat Yer’in
etrafındaki yörüngelerde dolanırdı (C, D, E eğrileri). Bütün bu yörüngeler Kepler
yasalarına uygunluk sağlar. D durumu elipsin özel bir durumu olan çemberdir; bir
cismin etrafında yüzeye parelel olarak dairesel yörüngede dolanan cismin özel
hızına dairesel hız denir.
Yer’den veya diğer merkezi cisimden uzaklaştıkça yerçekimi kuvveti azalır
ve daha düşük dairesel hız gerekir. Yer’in yüzeyinde, merkezden 6378 km
yukarıda, dairesel hız 8 kms-1 dir. Ay aynı merkezden 384 000 km uzakta
olduğundan onun dairesel yörüngedeki hızı yaklaşık 1 kms-1 dir. Kısaca, bir uydu
fırlatma düşüncesi 17. yüzyılın fikriydi. Bütün uydu fırlatımlarını atmosfer
üzerinden yaparsak 8 kms-1 lik hıza ihtiyacımız vardır. (Newton’un dağı çok
yüksek değildir, bu yüzden havanın direnci uyduyu düşürürdü).
42
Şekil 4.2. Bir dağ zirvesinden
yeryüzeyine paralel olarak
yapılan bir atışın ilk hızına
bağlı olarak değişen uzaklıklar. Küçük hızlarda A
yörüngesi, daha yüksek
hızlarda B, C, D (dairesel
yörünge) ve E yörüngeleri elde
edilir. E yörüngesi elips
olurken, F yörüngesi parabolik, G yörüngesi hiperboliktir.
Kaçma Hızı
Şekil 4.2’ deki yörüngeleri inceleyecek olursak, B’den E’ye kadar olanların
herbiri elipstir. Yer’e en yakın nokta enberi (perigee), en uzak nokta ise enöte
(apogee) olarak adlandırılır. (gee soneki Yunanca’dan gelir, Yer anlamında
kullanılmaktadır, geology gibi; peri- ve apo- önekleri ise Yunanca’da yakın ve
uzak anlamına gelir). Eğer atış daha yüksek hızlarda yapılsaydı (B-E) enöte daha
uzakta olurdu. Yeterince büyük bir fırlatma hızı, cismi Ay’dan daha uzaktaki bir
enöte noktasına götürür. Yeterince yüksek hızlı bir atışta cisim parabol şekilli (F
eğrisi) açık bir eğri izler ve asla geri dönmez. Bir cismin Yer’den kaçmasına izin
veren bu hıza kaçma hızı veya parabolik hız denir. Yeryüzeyi yakınlarında
kaçma hızı 11 kms-1 dir. Uzak noktalarda bu değer biraz azalır. Daha da yüksek
hızlarda cismin eğrisi hiperbol (G eğrisi) biçimli olur ve geri dönmez. Bu yüzden
bu kaçma hızına hiperbolik hız denir.
Evrendeki her cisim, her gezegen, uydu veya yıldız, kendi çekim alanına
sahiptir. Bundan dolayı herbir gökcisminin yüzeyine tek bir kaçma hızı uygulanır.
43
ROKETLER VE UZAY ARAÇLARI
Yüzyıllar içinde uzaya açılma fikri bilimadamlarını etkilemiş ve düşsel
olarak çeşitli projeler bile geliştirilmiştir. Roketlerle başlayan ilk denemelerin
kayıtları 1200 yıllarında yaşayan Çinliler ve Avrupalılar tarafından tutulmuştur.
Roketler Newton’un üçüncü hareket yasası olan etki-tepki prensibine göre
çalışır. Bir roketin arkasından yüksek hızla çıkan gaz, roketi ileri doğru hareket
ettirir. Bu kuvvet itme kuvveti olarak adlandırılır.
Rus deneyci Konstantin Tsiolkovsky, 1898’de ve Amerikalı Robert
Goddard, 1920’lerde çalışmalar yapmış ve roketleri ateşlemişlerdir. Ancak, her
ikisinin de çalışmaları dönemin bilimadamları tarafından dikkate alınmamıştır.
1920’lerde Almanya’da Hermann Oberth roket gücüyle yapılabilecek uzay
uçuşlarını anlatan bir kitap yayınlamıştır. Oberth’in çalışması, içlerinde Wernher
von Braun’un da olduğu bir grup gayretli kişiyi ateşlendirmiş, Braun’un astronot
deneyleri V-2 füzelerinin yapımına dönüştürülmüştür. Đkinci Dünya Savaşı
sonunda 125 Alman roket uzmanı (aralarında von Braun da var) ABD’ ye gitmiş
ve roket teknolojisi çalışmalarına burada devam etmişlerdir.
Đlk Uydular
Savaş sonrası çeşitli gizli uydu çalışmalarından sonra, başkan Eisenhower
1955 yılında bir duyuru yaparak, ABD’nin askeri amaçlı olmayan bir roket
kullanarak Vanguard isimli bir uyduyu International Geophysical Year (1957-
1958) da fırlatacaklarını söyledi. O günlerde Sovyet bilimadamları kendi
planlarının Amerikalıların planlarından daha büyük olduğunu duyurdular. Bu plan
Batı dünyası tarafından ciddiye alınmadı.
4 Ekim 1957’de Sovyetler Birliği 83 kg ağırlığındaki küresel şekilli bir
yapma uyduyu fırlatarak herkesi şaşırttı. Bu uyduya Ruscada uydu anlamına gelen
Sputnik I adı verildi. Kasım ayında da biyolojik testlerde kullanılmak üzere içinde
bir köpek bulunan Sputnik II fırlatıldı. Tan vakti başucundan geçerken çıplak
gözle bile görülebildiğinden Batı dünyasında kargaşa başladı. Aralık ayında
Amerikalılar Vanguard test roketlerinden biriyle küçük bir uydu göndermek istedi,
ancak milyonlarca kişinin televizyondan seyretmesi için canlı olarak yayınlanan
gösteri sırasında roket, fırlatma rampası üzerinde infilak etti. Đlk Amerikan
uyduları 1958’de yollanmaya başladı. Đlk uydular uzayda, yakın çevremizi
araştırmada kullanıldı. Yer’i saran enerjik atomik parçacıklarla yüklü Van Allen
Kuşakları en önemli buluşlardan birisidir.
44
Đnsanlı ilk uzay uçuşları
Ay’ın diğer yüzünün ilk fotoğrafları, Ay üzerine ilk uzay aracı indirildikten
sonra, 1959 yılında çekildi. Bu arada Ruslar köpekli uzay uçuşları yaparak
biyolojik testlere başladılar. 12 Nisan 1961’de 27 yaşındaki Rus, Yuri Gagarin,
Yer yörüngesinde 108 dk dolanan ilk insan oldu.
Đlk Amerikan insanlı roket uçuşları birkaç ay içinde başladı. 1957 ile 1961
yılları arasında Ay’a yolculuğun planlarını ve uçuş çizelgelerini hazırlayan
Amerikalılar, Apollo programını uygulamaya başladılar. Son Apollo uzay aracı
global birleşme çerçevesinde kullanıldı. Bu uzay aracı, 1975’de taşıdığı üç
astronotla birlikte Rusların yörüngedeki iki kozmonot taşıyan Soyuz uzay aracı ile
bağlantı kurdu. Daha sonra Ruslar uzayda kalıcı bir uzay istasyonu geliştirdi.
Amerikalılar ise dört uzay mekiği içeren bir program düzenleyerek yörüngeye
farklı amaçlı uydu taşımayı gerçekleştirdiler. Bugün bile devam eden bu uçuşlara
birçok Avrupa ülkesinden de araştırmacı astronot katılmaktadır. Dört uzay
mekiğinden biri 28 Ocak 1986’da fırlatıldıktan kısa bir süre sonra havada infilak
etti ve ikisi kadın beşi erkekten oluşan yedi kişilik araştırma ekibi öldü. 1988’de
Sovyetler başarılı bir şekilde kendi uzay mekiklerini fırlattılar ve büyük uzay
istasyonu olan Mir ile kenetlendirdiler.
Günümüzde ise güneş sistemimiz içinde yeralan gezegenlerin ve uyduların,
kuyrukluyıldızların ve aseroidlerin herbiri için özel amaçlı uydular
fırlatılmaktadır. Genel astronominin çok önemli konularını araştıran Hubble Uzay
Teleskobu 1991’de fırlatıldı. Gönderdiği veri ve görüntülerden birçok yeni
buluşlar yapıldı ve hala yapılmaktadır. Magellan uydusu Venüs’ün atmosferini
çalıştı ve atmosfer altını görüntüleyerek Venüs’ün yüzey haritası çıkardı. Galileo
uzay aracı Jüpiter ve uyduları hakkında çok önemli bilgiler gönderdi. Sonunda
Jüpiter’in atmosferine girdi, atmosfer bileşimi çalışması yaparak yokoldu. Mars
Observer uzay aracı ise Mars’ı hedef aldı. Önümüzdeki yıllarda ise AmerikaAvrupa ortak yapımı olan Cassini uzay aracı, Satürn’e gönderilecektir. Satürn’ün
uydusu Titan’a paraşütle bir araç indirilecek ve yapısı araştırılacaktır.
45
KAVRAMLAR
ters kare yasası (inverse square law)
kütle (mass)
dairesel hız (circular velocity)
enberi (perigee)
enöte (apogee)
kaçma hızı (escape velocity)
itme (thrust)
Van Allen kuşakları (Van Allen belts)
PROBLEMLER
1. Atmosfer dışında dairesel yörüngede dolanmakta olan bir astronot Yer’den
kaçmak isterse, ne kadar ek hıza gereksinimi vardır?
2. Yer’in eşlek bölgesi 1600 kmh-1 lik bir hızla dönmektedir. Bir uyduyu eşlek
üzerinden batı-doğu yönünde fırlatmak neden daha kolaydır?
PROJELER
1. Ay’ı parlak bir yıldızın üstünden veya altından geçerken gözleyin. Ay’ın çapı
3480 km olduğuna göre, 1 saat içinde onun çapının kaç katı hareket edebileceğini
izleyiniz ve yörünge hızını hesaplayınız.
2. Bir yapma uydu gözleyerek onun parlaklığını bulunuz. Yapma uydular neden
tan vakitlerinde görülür? Uydu, Yer’in gölgesinden geçerken neden ışığı bir
miktar kırmızılaşır?

46
BÖLÜM 5
IŞIK VE TAYF
Güneş sistemimiz içindeki tüm gezegen ve uydulara uzay araçları ile
ulaşabileceğimiz halde, evrenin diğer kısımlarına ulaşmamız bizim için oldukça
hayal. Bu bölgelerden bilgi almak için doğal mesaj olan ışığı kullanmamız gerekir.
Bu bölümde ışığın tüm formlarını öğreneceğiz. Daha sonra bu bilgiyi burada ve
bundan sonraki bölümlerde kullanarak gökcisimleri hakkında neler
öğrenebileceğimizi göreceğiz.
IŞIĞIN DOĞASI: DALGA-PARÇACIK
Sakin bir yüzme havuzunda bir mantar yüzdürdüğümüzü kabul edelim.
Eğer mantarı sallarsanız bir tedirginlik yaratırsınız. Dikkat ederseniz bu tedirginlik
suyun kenarına doğru bir dalga hareketi oluşturur. Dalgaların bir tepesinden
diğerine kadar olan boşluğa dalgaboyu denir. Bu dalgalar suyun yüzeyinde belli
bir noktadan yayıldıkça, noktalar bir aşağıya bir yukarıya doğru hareket ederler; bu
iniş ve çıkışların herhangi bir yerde saniyedeki atmaları dalga frekansı olarak
adlandırılır.
Bu dalgalar ışığın dalga benzeri özelliklerini anlamamıza yardım eder.
Örneğin, su dalgası kaynağından etrafa doğru genişlerken, ışık kaynağından tüm
doğrultularda çıkarak yayılır. Görsel ışık küçük bir dalgaboyuna (400-700
nanometre (nm), 0.0000004-0.0000007 m, metrenin milyarda biri) sahiptir. Daha
kısa dalgaboylu ışınıma moröte (ultraviolet) ışık, daha uzun dalgaboylu ışınıma
kırmızıöte (infrared) ışık adı verilir. Çok daha uzun dalgaboylu kırmızıöte
dalgalara radyo dalgaları denir ve ışığın göremediğimiz diğer bir formudur. Işık
hızı boş uzayda sabittir ve 300 000 kms-1 dir.
Şimdi, BB isimli bir şeyi fırlattığımızı varsayalım. BB’nin bir enerjisi
vardır. Dalga sabit bir cisim içinden geçerken sönümlenip yok olmasına rağmen,
BB tüm erkesini, cisme çarptığı anda ona aktarır. BB ışığın parçacık benzeri
özelliğini gösteren herhangi bir şeydir. Ne dalga ne de parçacık, ışığın tam
tanımını tek başına veremez. Örneğin, ışık erkesi tek tek birimlerde yoğunlaşmış
olmakla beraber dalga olarak da yayılır. Işığın erke içeren birimine foton denir.
BB benzeri bir parçacık ışık hızıyla hareket eder. Önemli bir kavram da ışığın
herbir renginin farklı dalgaboylu ve erkeli bir fotona karşılık gelmesidir. Daha
47
mavi ışık, daha kısa dalgaboylu ve daha erkeli bir fotondur. Benzer olarak, daha
kırmızı ışık, daha uzun dalgaboylu ve daha az erkeli bir fotondur.
Araştırmacılar 1600’lü yıllardan 1800’lü yıllara kadar ışığın gerçekten bir
dalga mı yoksa bir parçacık mı olduğunu tartıştılar. Örneğin Newton, ışığın
parçacık kuramı üzerine, Huygens (1625-1695) ise dalga kuramı üzerine tartıştılar.
Huygens ve diğerlerinin çalışmaları ışığın dalga benzeri özelliklerini kesinlikle
gösteriyordu. Öte yandan, Einstein 1905 yılında ışığın parçacık benzeri
özelliklerinden birini kanıtlayarak Nobel ödülü aldı. Bu çalışma, fotoelektrik etki
olarak adlandırılır ve ışık ışınlarının metal bir yüzeyden elektron koparması olayı
olarak bilinir. Bu etki ışığın yalnız dalga hareketinden ziyade tek tek paketler
(yani fotonlar) halinde yol aldığını açıklayabilir.
TAYF
Dalgaboyu veya foton enerjisine göre tüm renklerin düzenine veya sırasına
tayf (spectrum; çoğulu spectra) denir. Newton bir cam prizmadan geçen görsel
ışığın tayf gösterdiğini buldu. Şekil 5.1’deki bir tayf (ışığın renklere ayrılması)
karanlık bir odada duvar üstüne düşürülen görüntü ile elde edilebilir. Yağmur
damlaları bir prizma görevi görerek gökkuşağı dediğimiz, renklerin mordan
kırmızıya kadar ayrılmasını sağlar. Newton’un buluşu, Güneş’ten gelen beyaz
ışığın gerçekte farklı renklerden oluştuğunu kanıtlamıştır. Aslında, tayf bizim
görebildiğimizden daha kısa ve daha uzun dalgaboylarına doğru genişlemiş
durumdadır. Şekil 5.2’de tayfın farklı kısımlarına verilen isimler görülmektedir.
Şekil 5.3 bu bilgiyi açıklamakta çok önemli bir yöntemi göstermektedir.
Şeklin altındaki bant aslında Şekil 5.1’i temsil etmektedir. Tayf boyunca soldan
sağa doğru gidip, herbir dalgaboyundaki erke miktarını (ışınım yeğinliği) ölçer ve
grafiğe dökürsek, herbir rengin ışık miktarını görebiliriz. Örneğin, Şekil 5.3 güneş
Şekil 5.1. Tayfın görünür bölgesi, optik pencere.
48
Şekil 5.2. Tayf.
ışığının yeşilimsi-sarı dalgaboylarında en yeğin olduğunu gösterir. Farklı
cisimlerin tayf özelliklerinin çalışılmasına tayfbilim denir. Tayfbilim uzak
gezegenler, yıldızlar ve gökadaların öğrenilmesinde kullanılan en önemli
yöntemdir.
Şekil 5.3. Güneş tayfının gösterimi. Grafik herbir dalgaboyundaki ışığın yeğinliğini ve ona
karşılık gelen rengini vermektedir. Güneş’in baskın ışınımı yeşilimsi-sarı bölgede görülür.
49
IŞIĞIN KÖKENĐ
Yüzme havuzuna tekrar bir mantar koyduğumuzu düşünelim. Bir dalga
hareketi yaparak onu tedirgin ederken ikinci bir mantarı daha bu havuza bırakırsak
dalgaladan dolayı bu mantar aşağı yukarı doğru hareket edecektir. Aynı şekilde,
yeterince küçük elektrik yüklü bir parçacığa sahipseniz yakınından geçen bir ışık
dalgasını saptayabilirsiniz. Dalga geçtikçe, elektrik yükü dalga frekansıyla aynı
frekansta titreşecek ve pusulanın ucu da aynı frekansla salınacaktır. Bu nedenle,
fizikçiler ışığın uzayda bir elektrik ve manyetik alana sahip olduğunu
söylemişlerdir. Tesir alanı fizikte önemli bir kavramdır. Eğer bazı fiziksel etkiler
ölçülebiliyorsa uzayın belli bir oylumunda bir tesir alanının varlığından sözedilir.
Işık, bu elektromanyetik alan içinde salınım yaparken değişik
dalgaboylarında ışınım salar. Bu ışınıma elektromanyetik ışınım denir. Işınım,
herhangi bir dalgaboyundaki ışık için kullanılmaktadır.
Yüzmekte olan ikinci mantar bir BB’ye veya sürüklenmekte olan diğer bir
mantara çarparsa, bu onun hareketinde bir kararsızlık yaratır ve yeni bir dalga
şeklinde yayılmasına neden olur. Aynı şekilde, sürüklenen elektron da
elektromanyetik ışınım salar. Herbir elektron onunla ilişkili bir erke miktarına
sahiptir. Eğer bir elektron herhangi bir şekilde kararsız olursa toplam erkesi azalır,
erkesini ışınım formunda foton olarak dışarı salar. Bu son fotonun erkesi elektron
kaybındaki erkeye eşittir. Başka deyişle, salınan ışınımın rengi ve dalgaboyu
tamamıyla elektron tarafından kaybedilen erke miktarına eşittir. Bu elektron, bir
atoma daha uzun süre bağlı kalamaz, erkesinde bir miktar değişiklik yapabilir ve
herhangi bir dalgaboyunda foton salabilir. Bu yüzden serbest elektronlar tüm
dalgaboylarında foton yayabilir. Bu olay Şekil 5.1 deki tayf benzeri sürekli bir
renk bandı üretir ve adına sürekli tayf denir.
Isısal Işınım
Aslında bu tür ışınım çevremizde her zaman salınmaktadır. Bütün gaz, sıvı
ve katı cisimlerdeki elektronların sabit bir hareketi vardır ve birbirlerini sürekli
etkilerler. Sıcaklık bu hareketlerin ortalama erkesinin basit bir ölçümüdür ve bu
yüzden ısısal hareketler olarak adlandırılırlar. Daha yüksek sıcaklık, daha hızlı
ısısal hareket ve daha kararsız atomik parçacık demektir. Bir cismin elektronları
ısısal hareketlerden dolayı sürekli tedirgin olduğundan, tüm cisimler sürekli bir
elektromanyetik ışınım tayfı yayınlarlar. Daha yüksek sıcaklık daha fazla ışınım
verir. Isısal ışınım ışınım yapan maddenin sıcaklığına bağlı bir ışınım türüdür.
50
Wien Yasası
Gece gökyüzünde gördüğümüz bir gezegenden veya bir kitaptan gelen ışık
ısısal ışınım değildir. Bu ışınım Güneş’ten veya başka bir kaynaktan gelen
yansımış ışınım dır.
Bir gezegenden veya bir taştan, bir kitaptan yayınlanan ısısal ışınımı neden
göremiyoruz? Ana neden, onların çok soğuk olmasıdır. Soğuk cisimler, sıcak
cisimlerden daha az ışınım yayarlar. Ancak, daha önemlisi, bizim gördüğümüz
ışınımın rengidir (veya dalgaboyu). Bu durumu Alman fizikçi Wilhelm Wien’in
1898’de bulduğu önemli bir fizik yasasıyla açıklayalım. Wien Yasası olarak
adlandırılan bu yasaya göre:
“Daha sıcak bir cisim, daha mavi bir ışınım salar.”
Anımsarsak, daha mavi ışınım, daha kısa dalgaboyluydu. O halde Wien
Yasasına göre daha sıcak bir cisim, daha kısa dalgaboylarında ışınım salar.
Bir Gezegenin (veya bir yıldızın) Sıcaklık Ölçümü
Artık şunu söyleyebiliriz; ışık, uzaydan bize bilgi getirir. Gezegenler ve
yıldızların kırmızıöte ışınımlarını saptayacak aletler Đkinci Dünya Savaşı
sıralarında yapıldı ve hala da geliştirilmiş olarak kullanılmaktadır. Bu gibi kızılöte
alıcılarla, onun ısısal ışınım pikine ait renk (dalgaboyu) ölçümünden sıcaklığını
bulabiliriz. Merkür’den Pluto’ya kadar tüm gezegenlerin ve uydularının ısısal
ışınım pikleri tayfın kırmızıöte bölgesine düşer. Bu yüzden kendi saldıkları ışığı
değil Güneş’ten alıp yansıttıkları ışığı görebiliriz. Ancak, yıldızlar görsel bölgede
ışık salabilecek kadar sıcaktırlar.
Isısal Olmayan Işınım
Isısal ışınım, atomik parçacıkların ısısal hareketlerinden doğan
tedirginliklerden dolayı elektronların erke düzeylerindeki gelişigüzel değişimden
kaynaklanır. Tamamlayıcı olması için, farklı türden tedirginliklerin Şekil 5.3’den
farklı bir şekilde bir sürekli tayf oluşturabileceğini belirtmemiz gerekir. Atomik
parçacıkların ısısal hareketleriyle ilişkili olmayan bu tür ışınım ısısal olmayan
ışınım olarak adlandırılır. Daha ilerideki bölümlerde bu tür ışınımlarla
karşılaşacağız.
51
SALMA ÇĐZGĐLERĐ VE BANTLAR
Bir parçacığın bir foton salması işlemine salma denir. Konuyu açıklamaya
başlarken havuzdaki mantar gibi hiçbir yere bağlı olmayan serbest bir elektron ile
işe başladık. Şimdi de bir atomun çekirdeği etrafında dolanan bir elektronu
düşünelim. Elektronları atomlara bağlı olarak düşündüğümüzde, salma
işlemlerinde ekstra olaylarla karşılaşırız. Bunlar astronominin en kritik
noktalarıdır.
Atomlar ve Salma Çizgileri
Bir atomun, merkezinde çekirdeği ve onun etrafında elektron
yörüngeleriyle şematik gösterimi Şekil 5.4’de verilmektedir. Buradaki elektron,
bir çoğundan yalnız biridir. Atomun yapısı küçük bir güneş sistemine benzer.
Fakat burada olağandışı bir fark vardır. Güneş sisteminde bir roketi, istediğiniz bir
yörüngeye koyabilirsiniz. Fakat, bir atomda, elektronlar yalnız belirli yörüngelerde
dolanabilirler. Bunlara erke düzeyleri denir. Çünkü herbir yörüngenin özel bir
erkesi vardır. Yani, atom kuantlaşmış erke düzeylerine sahiptir. Şekil 5.4’deki gibi
sürekli çizgi, bir elektron tarafından işgal edilmiş yörüngeyi temsil ederken,
kesikli çizgilerle çizilmiş çemberler izinli diğer erke düzeylerini belli etmektedir.
Üstte ise atomun dışında sonsuz sayıdaki erke düzeylerinin birkaçı görülmektedir.
Şimdi bir elektronu bir
fotonla veya yakındaki bir
atomla çarpışmadan önce
tedirgin edelim, yani bir alt erke
düzeyine düşü-relim. Bu düşme
sırasında iki düzey arasındaki
erke farkı kadar erkeye sahip bir
foton salınır. Fakat dikkat
edilirse Şekil 5.5’den de
görülebileceği gibi bu işlem
atomun içinde olmaktadır.
Örneğin, olayın başlangıcın-da
elektron 3. düzeyde ise 2. veya
1. erke düzeylerine inebilir. Bu
yüzden bu düzeyler arasındaki
erke farkları kadar erke veya
diğer bir deyişle belli bir
Şekil 5.4. Atom yapısının şematik gösterimi.
52
Şekil 5.5. Foton salan bir atomun şematik gösterimi. Bir atomun elektronunun daha
yüksek bir enerji düzeyinden daha düşük bir enerji düzeyine inerken ışık yaymasının
şematik gösterimi.
dalgaboyunda foton salabilir. Sonuçta, herbir element yalnız belli
dalgaboylarındaki ışığı salabilir. Şekil 5.6’da nötr (yüksüz) atomlarla dolu bir
hidrojen gazı tarafından üretilen salmalar gösterilmektedir. Bu salmalar tayf
üzerinde çizgiler veya dar renk çubukları şeklinde görüldüklerinden salma
çizgileri olarak adlandırılırlar.
Şekil 5.6. Nötr hidrojen gaz tarafından üretilen yalnız salma çizgilerinin içerildiği bir görsel
ışık tayfı.
Eğer gözlediğiniz kaynaktan salma çizgileri alabiliyorsanız, bunların hangi
elementin çizgileri olduğunu anlayarak uzaktaki yıldızınızın hangi elementleri
içerdiğini anlayabilirsiniz. Böylece, bu yıldızın kimyasal yapısı hakkında bir şeyler
söyleyebilirsiniz.
53
Eğer bir atomdaki elektronlar en alt erke düzeyindeyseler, o zaman atom
bir salma çizgisi üretemez. Çünkü elektronlar bir alt düzeye daha düşemezler.
Bütün elektronları en düşük erke düzeyinde olan atom temel düzeyde dir. Bir veya
daha fazla elektronu daha yüksek erke düzeylerinde olan atom ise uyartılmış
düzeyde dir. Elektronlar uyartılmış düzeyde çok kısa süre kalırlar ve temel düzeye
geri dönerler. Atomların uyartılmış düzeye sahip olabilmeleri için tedirgin edilmiş
olmaları gerekir. Bu nedenle, sıcak gazlar soğuk gazlardan daha çok salma çizgisi
üretirler. Çünkü, sıcak gazdaki atomlar daha hızlı ve daha sık çarpışırlar.
Moleküller, Kristaller ve Salma Bantları
Bir moleküldeki elektron yapısı bir atomdakinden daha karmaşıktır.
Elektronların yolu iki veya daha çok çekirdek etrafında bulunur. Bu yüzden bir
molekülden alınan salma çizgi yapısı, bir atomdan alınan salma çizgi yapısı kadar
basit değildir. Örneğin, su molekülleri (H2O) içeren bir gazdan aldığımız salma
çizgileri, H ve O atomlarını tek tek içinde bulunduran bir gazdan aldığımız salma
çizgilerinden daha karmaşıktır. Sonuçta, erke düzeyleri daha genişlemiştir ve
salma çizgileri birbirleriyle karışmış durumdadır. Keskin salma çizgileri yerine,
Şekil 5.7’de görüldüğü gibi belli bir dalgaboyu bölgesinde birbiriyle karışmış ve
genişlemiş salma çizgileri görülür. Bir molekülden alınan daha genişlemiş salma
özelliğine salma bandı denir. Hikayenin sonu aynıdır, yani: Belli bir molekül
yalnız belli salma bantları üretebilir. Bu yüzden uzak kaynakların salma
bantlarından giderek onların hangi molekülleri içerdiğini bulabiliriz.
Şekil 5.7. Bir tayfta görülebilecek salma çizgileri ve bantlarının şematik gösterimi.
54
Belirgin salma çizgileri ve bantları gösteren atomlar ve moleküller
gazlarda birbirlerinden rahat ayırtedilebilirler. Eğer atomlar birbirleriyle bağlantılı
olursa, moleküller oluşurdu. Eğer moleküller birbirleriyle bağlıysa, bir sıvı veya
katıyı oluştururlardı. Sıvı ve katıların elektron yapısı, çok daha karışıktır. Salma
çizgilerinin ve bantlarının çoğu gazlardan üretilir.
Ancak, çok önemli bir istisna mineral oluşumunda görülür. Bunlar daha
çok gezegenlerin yüzeylerinde ve yıldızlararası toz parçacıklarında oluşur.
Minerallerin çoğu kristal yapıdadır. Bunlar dev moleküller olarak düşünülebilir.
Bir kristalde, atomlar belli bir desende birleşirler ve giderek büyüyebilirler. Işık
bir kristalin içine girip yayılabilir ve Şekil 5.7’de olduğu gibi çok geniş, sönük
salma bantları üretebilir. Örneğin diğer yıldızların yakınındaki ılık silikat
parçacıkları onların salma bantlarından bulunabilir.
SOĞURMA ÇĐZGĐLERĐ VE BANTLARI
Şekil 5.8’deki gibi etrafında elektron dolanan bir atoma tekrar geri
dönelim. Đçinden geçen bir fotondan dolayı tedirgin olan elektron, daha büyük bir
erke düzeyine çıkacaktır. Böylece, erke ışından uzaklaşmış olur. Bir ışık ışınından
erke yokolması işlemine soğurma adı verilir.
Şekil 5.8. Foton soğuran bir atomun şematik gösterimi.
55
Atomlar ve Soğurma Çizgileri
Bir atomda özel geçişlere (Şekil 5.8 için 2. düzeyden 3. düzeye) karşılık
gelen özel erkeler vardır. Bu yüzden özel erkeli veya dalgaboylu bir foton ışından
uzaklaştırılabilir. Bu gibi atomlarla dolu bir bulut arasından geçen ışık demeti,
uzaklaştırılan bu fotonlarla dolu olacak ve bu yüzden ışığın bir miktarı da
soğurulmuş olacaktır. Sonuçta tayfın dar bir aralığında ışık kaybolacaktır; bu
kaybolan aralık soğurma çizgisi olarak adlandırılır. Olası değişik yukarı
geçişlerden, değişik soğurma çizgileri üretilebilir. Şekil 5.9’da tayfın görünür
bölgesinde hidrojenin soğurma çizgileri görülmektedir.
Şekil 5.9. Hidrojenden dolayı soğurma çizgileri gösteren tayfın görünür bölgesi. Bu
soğurma çizgileri Şekil 5.6. da görülen salma çizgileriyle aynı konumda yeralır.
Belli bir atom için erke düzeyleri arasındaki aralıklar belli olduğundan,
belli bir element için salma ve soğurma desenleri aynı olur. Bir element onun
salma ve soğurma çizgilerinden giderek belirlenebilir.
Moleküller, Kristaller ve Soğurma Bantları
Önceki bilgilerin çoğu molekül ve kristallere de uygulanabilir. Bir molekül
bulutu (gaz) veya bir kristal (taş yüzeyindeki) içinden geçen ışık, elektron geçişleri
sırasında, birbirine yakın uzaylı erke düzeyleri soğurma bantları üretir. Bunlar
Şekil 5.7’de olduğu gibi çıkıntı (parlak özellik) şeklinde değil, çöküntü (karanlık
özellik) şeklinde görülecektir. Soğurma bantları eğer saptanabiliyorsa, gazdaki
moleküller veya kristalin yapısı belirlenebilir. Bir maddenin soğurma bantları
onun salma bantlarıyla aynı dalgaboyu aralıklarına sahiptir.
56
TAYF ANALĐZĐ
Bir Gezegenin (veya bir yıldızın) Atmosfer Yapısını Uzaktan Nasıl Saptarız?
Artık ışığın ne kadar daha fazla mesaj taşıdığına bakalım. Varsayalım ki
atmosferi olan bir gezegene bakıyoruz. Işık, atmosferine girecek ve geri dönecektir
(Şekil 5.10). Işık bir gaz içinden geçerken, gazdaki atomların veya moleküllerin
sayısına ve çeşidine göre soğurma çizgileri ve bantları üretecektir. Hiçbir atom ve
molekül aynı özellikte çizgi veya bant üretemez. Örneğin karbondioksit (CO2)
kolay saptanabilir. Azot (N2) ve diğerlerini saptamak zordur. Bu yüzden Venüs ve
Mars’ın, CO2 gazları yıllar önce Yer konuşlu tayf çalışmalarıyla bulunmuş
olmasına rağmen, Satürn’ün uydusu Titan’ın azot bolluğu Voyager uzay aracı
Titan’ın yakınından geçinceye kadar bulunamamıştı.
Şekil 5.10. Bir gezegenin atmosferinden geçen ışığın gezegenin tayfında oluşturduğu
soğurma çizgileri ve bantları.
57
Bir Gezegenin Yüzey Özelliklerini Uzaktan Nasıl Saptarız?
Daha önce sözettiğimiz gibi mineral kristallerinin neden olduğu soğurma
bantları geniş, sığ ve saptaması zordur. Bu nedenle tayfbilim, gezegen yüzeyindeki
maddeyi belirlemekte sınırlı olanaklara sahiptir. Burada iki yaklaşım
kullanılmaktadır: renkleri ölçmek ve gerçek soğurma bantlarını saptamak. Bir
cismin renginin ölçümü tayfın farklı kısımlarındaki göreli ışınım yeğinliğinin
ölçümüdür. Kırmızı cisim, kırmızı olarak görülür. Çünkü, cisim kırmızı
dalgaboylarındaki ışığı mavi dalgaboylarındaki ışıktan daha çok yansıtır. Renk
ölçümü, yüzeydeki olası maddeyi belirler. Örneğin, Satürn’ün birçok uydusu buz
gibi mavimsi-beyaz renge sahiptir. Mars üzerindeki kayalar ve mineraller ise
kırmızı renklidir.
Eğer bir mineralin soğurma bandını saptayabilirsek, mineralin ne olduğunu
bilebiliriz. Örneğin Satürn’ün uyduları yukarıda sözedildiği gibi donmuş su
kristallerinin (buz formunda) neden olduğu soğurma bandları gösterir. Renk
çalışmaları buzun yüzeyde baskın bulunduğunu gösterir.
Bundan başka, en kuvvetli ısısal ışınımın dalgaboyunu ölçebilirsek Wien
Yasasını kullanarak yüzey sıcaklığını bulabiliriz.
Tayf ve Atmosferimiz: Yeryüzeyinden Uzaya Bakış
Şekil 5.11 astronomi ile Yer atmosferi arasındaki ilişkinin önemli
noktalarını gösterir. Birincisi, bulutlar uzayı görmemizi engeller. Onun için büyük
gözlemevleri bulutların üzerine çıkabilmek için dağların tepelerine kurulur. Diğer
bir neden, atmosferin yoğunluğu ile ilgilidir. Yoğun atmosfer içinden geçip gelen
ışık göz kırpar ve görüntünün dans etmesine neden olduğu için görüntü kalitesini
düşürür.
Daha önemli bir neden de uzaydan gelen farklı dalgaboylarındaki ışığın
atmosfere girdiği andan itibaren farklı yüksekliklere kadar inebilmesidir. Örneğin,
kırmızıöte ışığın büyük çoğunluğu Yer atmosferindeki su buharı yüzünden
Yer’den birkaç kilometre yukarıda soğurulur. Bu yüzden yüksek dağların
tepelerindeki gözlemevlerinde deniz seviyesinden göremediğimiz dalgaboylarında
gözlem yapılabilir. Hubble Uzay Teleskobu gibi atmosfer dışındaki teleskoplar,
uzak cisimlerden tüm dalgaboylarında gelen ışığı kaydedebilirler.
58
Şekil 5.11. Değişik astronomik kaynaklar tarafından yayılan ışığın tüm türleri.
Elektromanyetik tayf (üst panel). Bunların hepsi uzaydaki teleskoplarla saptanabilir (orta
panel). Ancak, bazıları atmosferdeki gazlar tarafından soğurulmaktadır (alt panel).
TELESKOBUN ÜÇ FONKSĐYONU
Üçüncü bölümde sözedildiği gibi buluşların ilerlemesindeki en büyük
etkenlerden biri 1609 yılında teleskobun bulunması olmuştur. Bu sihirli alet, bize
uzaydaki uzak cisimleri görme olanağı sağlamıştır.
Teleskop üç fonksiyonlu bir alettir. Birincisi ve en önemlisi, cisimleri
görüntüsünü bizim çıplak gözle algılayabildiğimizden daha büyük açısal boyuta
kadar büyütür. Büyütme terimi görsel gözlemler için dizayn edilmiş bir teleskop
için kullanılmaktadır; büyütme, çıplak gözle görülen açısal boyuta göre, göz
merceğinden bakıldığında uzak bir cismin görünürdeki açısal boyutudur. Eğer, bir
teleskop 10 kat daha büyük gösteriyorsa onun büyütmesi için 10X terimini
kullanırız. Đkinci fonksiyon ayırma gücüdür, yani ince ayrıntıları görebilme
yeteneği. Đnsan gözü yalnız birkaç yay dakikası çapındaki cisimleri ayırtedebilse
de bir teleskop birkaç yay saniyesi açısal boyuta inebilir. Teleskobun üçüncü
fonksiyonu ışık toplama gücüdür, yani ışık toplama yeteneği ve çıplak gözün
59
görebildiğinden daha sönük cisimlere inebilme özelliği. Uzak bir gezegen veya bir
yıldızdan Yer’e ulaşan ışık, Yer’in her cm2
sine birim saniyede belli sayıda foton
ulaştırır. Gözbebeğinin çapı 1 cm’den daha azdır ve 1 s’de belli sayıda foton
alabilir. Fakat bir teleskop, merceği veya aynası üzerine çarpan tüm fotonları
toplar. Bu yüzden daha parlak görüntü elde edilir.
Đlk teleskoplar tamamen gözlemcilerin bakması için dizayn edilmişti.
Modern profesyonel teleskoplarda, insan gözü yerine daha keskin ölçümler
yapabilecek alıcılar konulmuştur. Bu yüzden modern astronomlar büyük
teleskoplarla gözlem yaparlar.
Optik Teleskopların Đki Dizaynı
Teleskoplar için iki temel dizayn kullanılmaktadır. Mercekli
Teleskoplarda bir mercek kullanılır ve kırılan ışık bir odağa ulaşır (Şekil 5.12).
Galileo 1609 yılında bu tür bir teleskop kullanmıştır. Đkinci tür teleskop Aynalı
Teleskoptur ve ışığı odağa yansıtan, eğrilmiş yüzlü aynalar kullanır (Şekil 5.13).
Đlk aynalı teleskobu 1668 yılında Isaac Newton yapmıştır. Bugüne kadar birçok
aynalı teleskop dizaynı yapılmıştır. Bunlardan en basiti Newtonian türü teleskop
olarak adlandırılan Newton’un teleskobudur. Son yıllarda mercek ve aynaları
beraber kullanan teleskoplar da yapılmıştır. Bu teleskoplar çok derli toplu ve kolay
taşınabilir teleskoplardır.
Şekil 5.12. Bir mercekli teleskopta görüntü oluşumu.
Şekil 5.13. Bir aynalı teleskopta görüntü oluşumu.
60
Odak Uzaklığı, Açıklık ve Teleskobun Fonksiyonları
Bir teleskobun ana merceği ve aynası objektif olarak adlandırılır (Şekil
5.12 ve 5.13). Objektiften görüntünün oluştuğu (odaklandığı) yere kadar olan
uzaklık, objektifin odak uzaklığıdır (Şekillerde F ile gösterilir). Objektifin çapı ise
açıklık olarak tanımlanır.
Teleskobun üç fonksiyonu, odak uzaklığı ve açıklık yardımıyla ayarlanır.
Daha uzun odak uzaklığı, daha büyük büyütme ve daha büyük görüntü demektir.
Daha geniş açıklık, daha iyi ayırma gücü demektir. Büyütme, ayırma gücüyle aynı
şey değildir. Büyütme, yalnız daha büyük bir görüntü demektir, görüntünün çok
keskin olması gerekmemektedir. Odak uzaklığı arttıkça daha büyük görüntü elde
ederiz, ama bu görüntü bulanık olabilir. Eğer açıklığı arttırırsak (pahalı bir
işlemdir, daha büyük bir mercek veya ayna almamız gerekir) daha iyi bir ayırma
gücü elde ederiz. Dolayısıyla görüntü daha keskin, net bir görüntü olur. Üçüncü
fonksiyon olan ışık toplama gücü de açıklık ile ilgilidir: Daha büyük açıklık, daha
fazla ışık toplar.
Radyo Teleskoplar
Radyo teleskoplar da optik teleskoplar gibi aynı fonksiyonlara sahiptir.
Ancak, 50 cm lik bir radyo dalgası, görünür ışık dalgasının dalgaboyundan bir
milyon kat daha uzun dalgaboyludur ve foton başına daha az erke taşır. Radyo
teleskoplar kuvvetli sinyaller oluşturabilmek için daha büyük yüzeye gerek
duyarlar. Şekil 5.14’de görüldüğü gibi çok büyük eğrilik yüzeyine sahip
yansıtıcılar radyo dalgalarını odağa yansıtır. Buradaki bir radyo alıcısı ise
sinyalleri toplayarak incelenecek veriyi oluşturur.
Şekil 5.14. Bir radyo teleskobun şematik gösterimi.
61
GÖRSEL TELESKOPLARIN KULLANIMI
Optik teleskoplar, radyo teleskopların tersine cisimleri görerek gözlem
yapmakta kullanılır. Bu yüzden görsel teleskop olarak adlandırılırlar. Şekil 5.12
ve 5.13’ün optik sistemlerine bir gözmerceği eklenerek basit bir görsel teleskop
oluşturulabilir (Şekil 5.15). Gözmerceği basit bir mercek veya mercek sistemidir.
Görevi görüntüyü büyütmektir.
Şekil 5.15. Şekil 5.12 ve 5.13 deki sistemlere bir gözmerceği eklenerek elde edilmiş
görsel teleskopların şematik gösterimi.
En çok sorulan sorulardan biri “Bir teleskopla ne kadar uzağı
görebilirsiniz?” dir. Bu soru çok yanlış sorulmaktadır. Çünkü, hiçbir teleskop
uzaklık ile sınırlı değildir. Her optik sistem çok uzaktaki bir cismi bile daha büyük
veya daha parlak olarak görebilir. Çıplak göz de 5 m lik Palomar Teleskobu da,
Andromeda Gökadası’nı aynı uzaklıkta görür. Ancak, teleskop gökcisminin daha
sönük bölgelerini daha ayrıntılı olarak gösterir.
Bir teleskop kullanırken teleskobun üç fonksiyonunu da dikkate almamız
gerekir. Büyütme gücü seçilen gözmerceği tarafından kontrol edilir.
(Büyütme Gücü=objektifin odak uzaklığı/gözmerceğinin odak uzaklığı
1 cm lik bir gözmerceği 100 cm lik odak uzaklığı olan bir teleskoba takılırsa,
büyütme gücümüz 100 kat (100X) artar.)
62
Örneğin, büyütme gücü 100X ise Jüpiter’in açısal boyutu (gökyüzünde 1
yay dakikası) gözmerceğinden 100 yay dakikası (yaklaşık 2°) olarak görülür.
Kuramsal olarak herbir teleskop herhangi bir büyütme gücü verebilecek şekilde
yapılabilir. Ancak pratikte, 400X den daha büyük büyütme gücü pek kullanılmaz.
Çünkü, atmosferin etkisi görüntüyü bozar. Bu hava kalitesine görüş (seeing) denir
ve geceden geceye değişir.
Đkinci foksiyon, ayırma gücü veya görüntünün keskinliği tamamıyla
teleskobun açıklığına bağlıdır. Daha büyük açıklık, daha ayrıntı görmemize neden
olur. Işık dalgalarının temel özelliklerinden dolayı A cm açıklığı olan bir teleskop
12/A cm dan daha küçük ayrıntıları ayıramaz. Bu yüzden 12 cm lik bir teleskop
yaklaşık bir yay saniyesi ayırma gücüne sahiptir. 1 yay saniyesinden küçük
görüntüleri ayırtedemez. 50 cm den daha büyük açıklıklı bir teleskobun ayırma
gücü zayıf atmosferik görüşden dolayı sınırlı kalmaktadır. Astronomlar atmosferik
görüşden kurtulmak için Hubble Uzay Teleskobu gibi teleskopları uzaya
yerleştirirler.
Teleskobun üçüncü fonksiyonu, açıklığa doğrudan bağlı olan ışık toplama
gücüdür. Daha büyük açıklık daha büyük görüntü demektir. Görsel gözlemlerin
çekiciliği daha büyük açıklıklı teleskopların kullanılmasıyla daha da artar. Ne
yazık ki amatör ve profesyonel teleskopların fiyatı artan açıklıkla hızla
artmaktadır. Genelde 20 cm-50 cm açıklıklı teleskoplarla gezegenlerin, yıldızların
ve bulutsuların görüntüleri 200X lik bir büyütme gücü kullanılarak rahatça elde
edilebilir.
Ay ve Gezezgenlerin Gözlemi
Herhangi bir görsel teleskopla gökyüzü gözlemleri yapılmasına rağmen,
özel dizaynlar ve tekniklerle belli amaçlara hitabeden çalışmalar yapılabilir. Ay ve
gezegen gözlemlerinde büyütme çok önemli bir fonksiyondur. Çünkü, ayrıntılı
görmek için daha büyük görüntü gerekmektedir. Daha büyük odak uzaklıklı
(açıklığın 6-10 katı) teleskoplar tercih edilir. 100-200X büyütmeli gözmercekleri
kullanmak daha faydalıdır. Artan zorluklarına rağmen bu tür aletlere sahip olan
gözlemciler, Ay üzerindeki dağları ve kraterleri, Venüs’ün evrelerini, Jüpiter’in
uydularını, Satürn’ün uydularını ve halkalarını, Jüpiter üzerindeki bulut
kuşaklarını, Satürn’ün halkalarındaki bölümleri, Merkür’ün evrelerini, Mars’ın
uçlak bölgelerindeki buzul başlıklarını, Satürn’ün bulut bantlarını görebilirler. 5
cm açıklıklı bir teleskop ile ilk beş madde görülebilir. 25 cm lik bir teleskop
listedeki her maddeyi görebilir.
63
Yıldız Alanları, Bulutsular ve Gökadaların Gözlemi
En önemli yıldız kümeleri, bulutsular ve gökadalar sönük olmalarına
rağmen gezegenlerden daha büyük açısal alana sahiptirler; bundan dolayı, ışık
toplama yeteneği bunların gözleminde önemli bir fonksiyondur. Daha kısa odak
uzaklıklı (açıklığın 3-6 katı) teleskoplar daha kullanışlıdır ve 20-100X büyütme
yeterlidir. Bazı çift yıldızları ve yıldız kümelerini daha yüksek büyütme gücünde
çalışmak ilginç gelebilir. Fakat, daha yüksek büyütme ışığı çok fazla yayar ve
bulutsu ile gökada gözlemlerinde daha iyi sonuç verir. Bu cisimler çoğunlukla çok
sönüktür. Ama daima, en büyük olası açıklık en iyi görüntüyü verir.
Güneş Gözlemi
NORMAL BĐR TELESKOPLA GÜNEŞ’E ASLA BAKILMAMALIDIR.
Gözümüz hemen kör olabilir. Çünkü, objektif dev bir mercek vazifesi görerek
güneş ışığını toplar ve gözmerceğine tek bir noktada ulaştırır. Bunun dışında,
yüksek ısı teleskobun gözmerceğini ve aynalarını bozabilir. Güneş gözlemleri için
özel teleskoplar dizayn edilmiştir.
TELESKOPLARLA FOTOĞRAF ÇEKMEK
Gözümüzle gördüğümüz ve görmediğimiz gökcisimlerinin görüntüsü
gözmerceği yerine bir fotoğraf filmine düşürülürse, geliştirilen hızlı filmlerle
kalıcı gözlem kayıtları elde edilebilir. Birçok teleskop bu amaç için fotoğrafik
aletlerle donatılmıştır. Ay veya gezegenler gibi parlak cisimleri gözümüz, aynı
teleskoptan çekilmiş bir fotoğraftan daha iyi görebilir. Çünkü, atmosferik görüş
olayı göz için anlık bir olaydır. Ancak, fotoğraflarda uzun poz süreleri verilince
atmosferik görüşden dolayı görüntülerde bulanıklaşma olabilir. Ancak, bulutsular
ve gökadalar gibi sönük cisimler fotoğrafta daha iyi görüntü verir. Çünkü, uzun
poz süresi sonucunda toplanan ışık görüntüyü netleştirir. Halbuki, gözümüzün
ışığı depolama gücü yoktur.
FOTOMETRĐ (IŞIKÖLÇÜM)
Gökcisimlerinin resimleri ilginçtir. Ancak, astronomik çalışmalar
cisimlerin parlaklık ölçümüne yani tüm ya da seçilmiş dalgaboylarında
gökcisminden gelen ışık miktarının ölçümüne gerek duyar. Bu olaya fotometri
(ışıkölçüm) adı verilir. Değişik dalgaboylarında ışık miktarının kesin ölçümü uzak
cisimlerin sıcaklık, yapı ve diğer özelliklerinin saptanmasında kullanılır. Birkaç on
yıl öncesine kadar bu tür çalışmalar, fotoğraf üstünden görüntünün boyut ve
64
yoğunluğunun ölçülmesiyle yapılıyordu. Bugün ise elektronik alıcılar ile daha
kesin ölçümler yapılmaktadır. Temel alıcı, teleskobun odağına yerleştirilen bir
fotokatlandırıcıdır. Teleskop tarafından toplanan herbir foton, fotokatlandırıcının
yüzeyine çarpar ve elektron yağmuru şeklinde yüzeyden kopan elektronlar serbest
kalır. Bazı dizaynlarda, herbir elektron bir yüzeye çarpar ve daha fazla elektron
serbest kalır. Bu yüzden katlanan etki, ölçülebilir zayıf bir elektrik akımı üretir.
Akım ölçümleri gökcisminden gelen fotonların sayısını söyler ve onun ışık
yeğinliğinin ölçümünü verir.
Son yıllarda bu teknik video-görüntüleme aletleriyle genişletilmiştir.
Modern alıcıların içinde en önemlisi CCD (charge-coupled devices)’lerdir. Bunlar
tamamıyla ışığa duyarlı alıcılardır, mikroelektronik teknik ile yapılmaktadır. CCD
tekniği ile 5 dakika içinde yapılan kayıtlar, aynı teleskopla fotoğraf filmi
kullanılarak 100 dakika poz süresi verilerek çekilen filmlerden daha ayrıntılı
görüntü verir.
KAVRAMLAR
dalgaboyu (wavelength)
frekans (frequency)
görsel ışık (visible light)
moröte ışık (ultraviolet light)
kırmızıöte ışık (infrared light)
ışık hızı (speed of light)
foton (photon)
kırılma (diffraction)
tayf (spectrum)
tayfbilim (spectroscopy)
elektromanyetik ışınım (electromagnetic radiation)
sürekli zemin (continuum)
sıcaklık (temperature)
ısısal hareket (thermal motion)
ısısal ışınım (thermal radiation)
yansımış ışınım (reflected radiation)
Wien yasası (Wien’s law)
ısısal olmayan ışınım (nonthermal radiation)
salma (emission)
erke düzeyi (energy level)
65
salma çizgisi (emission line)
temel düzey (ground state)
uyartılmış düzey (excited level)
salma bandı (emission band)
soğurma (absorption)
soğurma çizgisi (absorption line)
soğurma bandı (absorption band)
teleskop (telescope)
büyütme gücü (magnification)
ayırma gücü (resolution)
ışık toplama gücü (light- gathering power)
mercekli teleskop (refractor)
aynalı teleskop (reflector)
objektif (objective)
odak uzaklığı (focal length)
açıklık (aperture)
atmosferik görüş (atmospheric seeing)
fotometri (photometry)
PROBLEMLER
1. Fotoğrafik filmler, genelde daha erkeli fotonları ölçtüğü zaman daha etkili olur.
Sizce hangi yıldızın fotoğrafı daha kolay alınır: Sönük mavi, kırmızı veya
kırmızıöte yıldız?
2. Yer, gece uzaya ısısal kırmızıöte ışınım saldığı için soğur. Havanın nemli ve
bulutlu olduğu zamanlar, açık ve kuru olduğu zamanlara göre neden daha ılık
kalır?
3. Bir uzayaracı daha önceden bilinmeyen bir gezegenin yanından geçsin. Uzay
aracındaki kamera sistemi CO2 soğurma bantları hariç tüm dalgaboylarında
gezegenin yüzeyini açık bir şekilde fotoğraflamış olsun. CO2’in dalgaboylarında
görüntü özelliksiz bir yapıdadır. Sonucu yorumlayınız.
4. Yörüngede dolanan moröte ve kırmızıöte teleskopların önemi, yörüngede
dolanan bir radyo teleskoptan neden daha önemlidir?
66
5. Elinizde bir çift dürbün olduğunu kabul ediniz. Herbirinin merceklerinin
açıklığı 50 mm, fakat büyütme güçleri 7X ve 20X olsun. Hangisi:
a) Daha büyük görüntü boyutu verir?
b) Gözlenen görüntüde daha büyük görünür parlaklık verir?
6. Doğum gününüzde aileniz size 35 mm lik kameranız için mercek seçimi
yapmanızı istiyor. Birinin odak uzaklığı 24 mm, diğerinin ki ise 90 mm dir. (Odak
uzaklık sayıları tüm kamera merceklerinin iç kenarı üstünde yazılıdır.)
a) Hangisi birkaç derecelik daha dar görüş alanı içinde daha büyük görüntü
verir?
b) Hangisi daha geniş açısal görüş alanı içinde daha küçük görüntü verir?
7. a) Temel düzeyinde bulunan bir atom neden salma çizgisi üretemez?
b) Bu etkiyi kullanarak, sıcak yıldızların yakınlarındaki bazı bulutsuların neden
renkli salma çizgileri gösterdiğini açıklayınız.
PROJELER
1. Farklı boyutlu dürbünlerden görülen görüntüleri karşılaştırınız. (Dürbünler
7×35 gibi numaralar taşırlar. Đlk sayı büyütme gücü ikincisi ise açıklıktır.) Aynı
büyütme gücüne sahip dürbünlerde, daha büyük açıklığın daha parlak görüntü
verdiğini onaylayınız.
2. Bir gökkuşağı gözleyerek, renklerin sıralanışını yazınız.
3. Bir oda ışığını potansiyometreli (dimmer) bir ışık düğmesine bağlayarak,
düğmeyi en parlaktan en sönüğe getiriniz. En sönük konumdayken ışığın renginin
daha kırmızı olduğuna dikkat ediniz. Bu etki Wien yasasıyla ilişkili midir?
4. Farklı odak uzaklığına sahip iki mercek (20 cm ve 5 cm) bulunuz. Bunların
odak uzaklıklarını bir yüzey üzerine güneş ışığını odaklayarak ölçebilirsiniz. Daha
sonra bu mercekleri Şekil 5.15’deki gibi yerleştirip bir mercekli teleskop yapınız.
(Teleskobun tüpü önemli değildir) Teleskobunuzun büyütmesini bulunuz.
HATIRLATMA: GÜNEŞ’E TELESKOPLA DOĞRUDAN KESĐNLĐKLE
BAKMAYINIZ. KÖR OLURSUNUZ.
KISIM C
67
YER-AY SĐSTEMĐ
BÖLÜM 6
BĐR GEZEGEN OLARAK YER
YER’ĐN YAŞI
Elde edilen delillere göre Yer’in, yeni oluşan Güneş etrafında dolanan
parçacıklardan 4.6 milyar yıl önce oluştuğu bilinmektedir. Bu bilgi birkaç on yıl
kadar öncesine kadar gitmektedir. Örneğin Orta Çağ’da bazı düşünürlere göre Yer
daha gençti. James Ussher 1650 li yıllarda bir hesaplama ile Yer’in M.Ö. 4004
yılında 23 Ekim Pazar günü, insanlığın ise 28 Ekim Cuma günü doğduğunu
önerdi. 1700 lü yıllardan sonra ilk jeologlar bu bilgilerin yanlış olduğunu,
nehirlerin ağızlarında toplanan tortulardan ölçüm yaparak gösterdiler.
Şekil 6.1. Yer’ in uzaydan görüntüsü.
68
Radyoaktivite Yardımıyla Kayaların Yaş Ölçümü
Radyoaktivitenin bulunuşundan sonra kaya örneklerinden yapılan yaş
ölçümleri Yer’in yaşının 4.6 milyar yıl olduğunu gösteriyordu. Bu tekniğin
ayrıntılarını tartışmak yerinde olur. Çünkü, teknik yalnız Yer için değil, Ay ve
göktaşları gibi kozmik kaynaklardan gelen taş örneklerinin de yaşını saptamakta
faydalıydı. Böylece, teknik güneş sisteminin ve hatta evrenin yaşına ışık tutacaktı.
1896 yılında Fransız fizikçi Antoine Becquerel bazı fotoğraf plaklarını bir
çekmece içinde kazayla uranyum mineralinin yanına bıraktı. Daha sonra
çekmeceyi açtığında fotoğrafların yanmış olduğunu gördü. Đyi bir fizikçi olan
Becquerel olayın üstüne gitmedi fakat araştırdı. Sonunda uranyumun X-ışınları
gibi (1895’de bulundu) ışınlar saldığını buldu. Bu ışınların kararsız atomlar
tarafından salınan enerjik parçacıklar olduğu anlaşıldı.
Bir radyoaktif atom kararsız atom olup, çekirdeğinden bir parçacık
salmakla hemen kararlı duruma geçebilir. Bu yüzden orjinal atom, çekirdeğindeki
proton sayısı değiştiği için yeni bir element veya aynı elementin yeni bir izotop’ u
olur (proton sayısında değişiklik olmaz, ancak nötron sayısı değişir). Orjinal atom
parent izotop ve yeni atom ise daughter izotop olarak adlandırılır. Orjinal parent
izotopun daughter izotopa dönüşmesinin yarısı için geçen zamana radyoaktif
elementin yarı-ömrü denir. Eğer, bir parent izotopun bir milyar atomu belli bir
mineralde bulunsaydı, yarı-ömürden sonra 500 milyon, ikinci yarı-ömürden sonra
250 milyon tane kalırdı. Örneğin, herhangi bir örnekte rubidyum-87 atomlarının
yarısı 50 milyar yılda stronsyum-87’ye dönüşür; uranyum-238, 4.52 yıllık yarıömürle kurşun-206’ya; potasyum-40, 1.3 milyar yıllık bir yarı-ömürle argon-40’a;
karbon-14 yalnız 5570 yıllık bir yarı-ömürle azot-14’e dönüşür.
Fizikçiler 20. yüzyılın başlarında bu yöntemle kayaların yaşını saptamanın
yolunu buldular. Varsayalım ki bir kayadaki parent ve daughter izotopların orjinal
sayılarını biliyoruz. Aslında bu, kararlı izotop atomların sayısının ölçümüyle
yapılabilir. Eğer biz şu anda kayadaki parent ve daughter izotopların sayısını
bilirsek, kaç tane parent izotopun daughter izotopa dönüştüğünü söyleyebilir ve
dolayısıyla kayanın yaşını tahmin edebiliriz. Eğer parent atomların yarısı
bozulduysa, kayanın yaşı çalışılan radyoaktif parent elementin yarı-ömrüne eşittir.
Kayaların yaşını saptamada kullanılan bu tekniğe radyoizotopik tarihleme denir.
Çünkü radyoaktif atomlar radyoizotop olarak adlandırılırlar.
69
Yer’in Yaşının Ölçümü
Bilinen en eski Yer kayası 3.9 milyar yıl önce oluşmuş ve Greenland’da
bulunmuştur. Kayalar uzun süre yaşayabilirler. Bu yüzden Yer 3.9 milyar yıldan
daha yaşlıdır. Hiçbir ek bilgi birikimimiz olmadıkça, sabit bir yaş tahmini
yapamayız. Ay kayaları ve göktaşları, tüm gezegenlerin yaklaşık 4.6 milyar yıl
önceki kısa bir zaman aralığı içinde (50-90 milyon yıl) oluştuğunu söylemektedir.
Bundan dolayı Yer’in yaşı 4.6 milyar yıldır.
YER’ĐN ĐÇ YAPISI
Dünyanın en derin çukuru 12 km derinliğinde Sovyetler Birliğinde
açılmıştır. Amaç, derindeki kayalardan veri toplamaktır. Fakat, hiçbir çukur
Yer’in en derin katmanına ulaşamaz. Đçerdeki yapı hakkında en iyi ipuçlarını Yer
materyeli içinden geçip gelen dalgalar verir.
Depremler Yer içinde dalgalar üretir ve bu dalgalar yalnız deprem
hakkında değil Yer’in içindeki materyal hakkında da bilgi ulaştırır. Yer (veya
diğer gezegenler) içinden geçip gelen dalgalara sismik dalgalar denir. Bazıları
yüzey boyunca yayılırken bazıları Yer’in içinden dikine olarak yayılır. Dalgaların
hızı ve karakteristiği kayaların veya erimiş materyalinin türüne bağlıdır.
Sismik dalga çalışmaları Yer içindeki katmanların iki önemli özelliğini
açıklar: kimyasal ve fiziksel. Katmanlar farklı yapıya sahiptirler. Fiziksel
katmanlaşma katı, plastik veya akışkan olarak görülür.
Yer’in Katmanları: Çekirdek, Manto, Kabuk
Kimyasal katmanlaşma, katmanlaşmanın ilk türüdür. Sismik ve diğer
veriler, Yer’in nikel-demirden oluşmuş bir çekirdeğe sahip olduğunu gösterir.
Çekirdeğin yarıçapı yaklaşık 3500 km dir. Yer’in yarıçapının yarısına kadar olan
bölümünü kaplar (Şekil 6.2). Çekirdek yoğun bir kaya olan manto ile sarılmıştır,
yüzeye kadar devam eder. Yüzeye yakın yerde, kayaların yoğunluğu düşer. Kabuk
olarak adlandırılan bu bölge oldukça ince, düşük yoğunluklu kayalardan
oluşmuştur. Okyanuslar altında yaklaşık 5 km, kıtalar altında 30 km kalınlığa
ulaşır.
Çekirdek-manto-kabuk üçlüsünün yapısı, Yer’in ve diğer gezegenlerin
tarihi hakkında önemli ipuçları verir. Birincisi, farklılaşmanın önemini gösterir.
70
Birinden diğerine geçerken farklı kimyasal yapıda materyalle karşılaşılır.
Jeologların çoğu Yer’deki anahtar farklılaşma işlemi için, Yer’in oluşumundan
sonra içerdeki kaya materyalin büyük bir kısmının erimesini gösterir. Isı kaynağı,
oluşum anında Yer içinde tuzaklanmış radyoaktif minerallerdir. Radyoaktif
atomlar, kararlı atomlara dönüştükçe, bu mineraller ısı açığa çıkarmıştır. Yer’in içi
üstteki kayalar tarafından çok iyi izole edildiği için ısı dışarı kaçamamış ve
sıcaklık kayalar eriyinceye kadar yükselmiştir. Kayalar eridiği zaman, metal gibi
ağır kısımları merkeze doğru akmış, daha hafif olanlar ise (düşük yoğunluklu
mineraller) yüzeye doğru yüzmüştür. Metallerin kabuktaki minerallerle
etkileşmesi, onların yüzeyde birikmelerini de sağlamıştır. Belki de bu yüzden
kabuktaki kayalarda demir ve yoğun maden filizleri bulunur. Hatta kabuktaki
demir miktarının daha fazla olduğu sanılmaktadır.
Şekil 6.2. Yer’ in iç yapısı.
Bu kuramın daha ayrıntısında dikkati çeken konulardan biri de: düşük
yoğunluklu ve çok bulunan minerallerin, soğuma sırasında oluştuğudur. Erimiş
71
kayalara feldspar denir. Eğer kuram doğruysa, feldspar oluşmalı ve sonra yüzeye
doğru yüzmelidir. Gerçekten, Yer ve Ay’ın her ikisinin de yüzey kayalarında
zengin feldspar bulunmuştur. Feldsparca zengin mineral karışımlarından oluşmuş
kaya türlerinden birine basalt denir. Basalt, kabuk veya üst mantodaki
volkanlardan fırlatılan lavlardır ve Ay yüzeyinde de bol olarak bulunmaktadır.
Kayaların düşük yoğunluklu türüne granite denilmektedir. Granite,
kıtalarda erimiş materyalden oluşan açık renkli, kuartzca zengin bir yapıya
sahiptir.
Bu fikirleri destekleyen diğer ipuçları uzaydan yeryüzeyine düşen
göktaşlarından gelir. Bu parçacıklar gezegenlerarası küçük cisimlerin herhangi bir
yolla kopmuş parçaları veya tamamı olabilir.
Yer’in Fiziksel Katmanlaşması: Litosfer ve Asthenosfer
Katmanlaşmanın ikinci türü farklı sertlik derecesine sahip katmanlar içerir.
Bu yüzden bu tür katmanlaşma kimyasal katmanlaşmadan çok fiziksel olarak
adlandırılır. Karalarda görülen yüzey özelliklerinin türlerini belirlemede çok
önemlidir.
Farklı sertlikteki katmanlaşma Yer’in soğuması sırasında oluşur. Đç
bölgeler uzun süre ısının dışarı kaçamamasından dolayı erimiş olarak kalır. Fakat
yüzey daha çabuk soğur. Çünkü, atmosfer ve çevresindeki uzayla temas halindedir
ve ısı kolayca kaçabilir. Bu yüzden eğer gezegen erimiş halde olsaydı soğumaya
başlardı ve katı katmanlar yüzeyde oluşurken, merkez hala erimiş sıvı olarak
kalırdı. Bu şema, farklı derinlikteki katmanların farklı kimyasal yapıda ve farklı
basınçta olmasını güçleştirir. Bu yüzden onlar farklı katmanlaşma sıcaklıklarına
sahip olabilirler ve değişik katmanlarda katı, erimiş ve yarı erimiş materyal
formunu oluşturabilirler. Yarı erimiş katman bazı düşük erime noktasına sahip
minerallerin erimiş olarak bulunduğu bir katman olarak görülebilir. Burada yüksek
erime noktasına sahip mineraller bulunmaz (örneğin, buz-kum karışımını
ısıtırsanız, sulu kum tanelerini elde edersiniz).
Yer veya benzeri gezegenlerin yüzeyindeki katı katman litosfer olarak
adlandırılır (kökü Yunancadan kaya tabaka olarak gelmektedir) ve yarı erimiş,
dolayısıyla daha az sert ve daha az dayanıklı katmanın üstünde bulunur. Şekil
6.2’de görüldüğü gibi altta bulunan yarı erimiş katman asthenosfer olarak
adlandırılır (kökü Yunancadan zayıf tabaka olarak gelmektedir).
72
Litosfer ve asthenosfer arasındaki ilişki Yer’in dağları, deniz tabanları ve
kıtaları gibi yüzey şekillerini belirler. Bunu anlamak için ısı akışına ilişkin bazı
ilkeleri anımsamamız gerekir. Yer’in veya bir başka gezegenin merkezinde
radyoaktiviteden oluşan ısı dışarıya nasıl akar? Isı daima sıcak bölgelerden soğuk
bölgelere doğru akar ve üç yolla taşınır. Birincisi ışınımdır; örneğin Güneş’ten
çıkan ışınım uzaya doğru yayılır. Đkincisi iletimdir; örneğin metal saplı bir tava
ısıtıldığında bir süre sonra sapı da el değmeyecek kadar çok ısınır. Üçüncüsü
konveksiyondur; örneğin sıcak hava dolu bir balonun yükselmesi, kalorifer
üzerindeki tül perdelerin oynaması, ısınan havanın hareketli olduğunu gösterir.
Eğer bir tava içine yağ koyup ocak üstünde ısıtırsanız, tava içinde konveksiyon
hücreleri olarak adlandırılan desenler görürsünüz.
Araştırmacılar bugün, Yer ve diğer gezegenlerin oluştukları zaman oldukça
sıcak olduklarına inanmaktadırlar. Bir gezegen oluştuktan sonra, iç taraf üç yolla
da soğumuştur. Isı yüzeyden uzaya doğru yayılmış; sıcak merkezden kayalara
iletilmiş ve daha akışkan katmanlar arasında konveksiyon yoluyla akımlar
oluşmuştur (yağdaki konveksiyon hücreleri gibi). Yer soğudukça, yüzey
katmanları katılaşmış ve litosfer oluşmuştur. Yer’in içinde, litosferin yaklaşık 100
km altında, 100-350 km derinlikte asthenosfer bulunur. Hatta asthonesfer
tamamen erimiş değildir. Konveksiyon akıntılarını oluşturabilecek kadar esnek
yapısı vardır. Bu akıntılar sıcak manto materyalini yer kabuğuna sıcak noktalar
oluşturacak şekilde (yanardağlar) taşır. Asthenosfer hareket ettikçe, litosferde
deprem dediğimiz sarsıntılar olur.
Litosfer ve Plate Tektonik
Tektonik, gezegen litosferindeki hareket çalışmalarıdır. Bu hareketler
depremlere ve dağların oluşumuna neden olur. Bir yüzyıldan daha uzun süredir
jeologlar bu hareketlere neden olan kuvvetlerin doğasını araştırmaksızın Yer’in
tektoniği üzerine uğraştılar. 1960’lardan sonra Yer’i etkileyen ilkeleri ortaya
koyarak diğer gezegenlere nasıl uygulanacağını araştırdılar. Bu yeni anlayışa Plate
Tektonik kuramı denir.
Asthenosfer sürüklendikçe, litosferde büyük çatlaklar oluşturur ve
parçalanan kıta parçalarına Plate denir. Asthenosfer hareketleri sürüklenme
eğilimindedir ve yüzen plateler bazen birbirlerini çekerler bazen de iterler (Şekil
6.3). Platelerin sınırları boyunca oluşan çatlaklarda genelde yanardağlar bulunur
ve depremler oluşur. Aşağıdan gelen erimiş mağma, çatlaklar arasından yüzeye
ulaşıp yanardağları oluşturur. Plate çarpışmaları depreme neden olur.
73
Şekil 6.3. Yer’i diğer dünyalardan daha aktif yapan bazı işlemleri gösteren diagram.
Plate tektonik kuramı, Yer üzerinde 1 veya 2 milyar yıldan daha yaşlı
kayaların neden bulunmadığını da açıklar. Yaşlı yüzeylerin çoğu platelerin
sürüklenmesi ve birbirlerinin altına girmesi sonucunda yok olmuş ve manto
materyaliyle karışmıştır. Belki de yeni lavlar olarak yeniden püskürtülmüştür.
Diğer gezegenlerle karşılaştırma yapacak olursak, Mars ve Ay gibi daha
küçük gezegen ve uydular ufak dağlık bölgeleri veya plate sınırlarını iyi
geliştiremezler. Çünkü, büyük gezegenlere göre daha çabuk soğurlar. Litosferleri
daha kalın olur. Bu yüzden yüzeyleri daha kararlıdır ve altlarındaki asthenosfer
hareketlerine karşı daha dirençlidirler. Lavlar sık sık yüzeye çıkamaz.
Konveksiyon, plateleri kolayca sürükleyemez. Bundan dolayı, Mars ve Ay’ın
yüzeyi daha eski (yaşlı) yapılarla doludur. (Örneğin, Yer’deki çarpma
kraterlerinden daha eskileri bunların üzerinde daha fazla olarak görünür).
YER’ĐN MANYETĐK ALANI
Eğer bir pusulayla Yer üzerinde hareket edersek, pusulanın Kuzey Uçlak
doğrultusunda bir noktaya doğru saptığını görür ve Yer’in bir manyetik alana
74
sahip olduğunu anlarız. Ancak, pusula tam Kuzey Uçlak doğrultusuna değil de
manyetik Kuzey Uçlak noktasına yönelir.
Yer’in manyetizmasının nedeni nedir? Yer’in içi dev bir mıknatıs çubuğu
gibi manyetikleşmez. Çünkü, iç bölgeler söz konusu manyetizma için çok sıcaktır.
Jeologların görüşüne göre, dış çekirdekteki sıvı demir yavaşça hareket ediyor ve
bu hareket metalde elektrik akımı üretiyor. Manyetik alan herhangi bir elektrik
akımı etrafında varolacaktır. Bu yüzden Yer’in alanı sıvı metal çekirdekteki
akımlara atfedilir.
YER’ĐN ATMOSFERĐ VE MANYETĐK ALANI
Yer’in içi ve yüzeyi geliştikçe, sahip olduğumuz atmosfer ve okyanuslar
daha ilişkili olacaklar. Orjinal atmosfer belki de hidrojen (H) bileşikleriyle
doluydu (metan (CH4), amonyak (NH3) ve su (H2O) gibi). Çünkü, güneş
sisteminin ilk yıllarında hidrojen daha baskın bir gazdı. Bu ilkel atmosfer
günümüz atmosferinden daha az oksijene sahipti. Tortular bunun kanıtıdır. 2.5
milyar yıl önceki tortular günümüz tortularından daha az oksitlenmiştir. Bu da
havada oksijenin daha az olduğunu gösterir. Buna ek olarak, daha önceki fosil
yaşam formları (2.5-3.5 milyar yıl öncesi) bugün yalnız oksijence fakir çevrelerde
bulunan alg türlerinde görülür.
Aslında Yer’in şu andaki havasının çoğu, orjinal karışımdan uzak ikinci
atmosfer olarak geçmektedir. Günümüz atmosferine Yer’in içinden gelen gazlar
eklenmiştir. Bu gibi volkanik gazlar su buharı (H2O), karbon dioksit (CO2) ve azot
(N2) ile zengindir. Bugünkü atmosfer bileşiminde %76 azot ve %23 oksijen
vardır.
Araştırmacılara göre okyanuslar ve atmosfer volkanik gazlardan dolayı bir
gelişim içindedir. Örneğin, daha önceki volkanik hareketlerden salınan su buharı
sıvı su olarak yoğunlaşmış ve okyanusları oluşturmuştur. Yer, geniş su
kaynaklarına sahip tek gezegendir.
Aynı zamanda salınan karbon dioksit okyanuslarda erimiş ve zayıf bir
karbonik asit çözeltisi oluşturmuştur. Karbonik asit kayalarla reaksiyona girmiş ve
karbonat kayaları meydana getirmiştir.
Suyun bir miktarı su buharı olarak daima havada kalır. Su moleküllerine
güçlü güneş ışığının çarpmasıyla moleküller hidrojen ve oksijen atomlarına
ayrılırlar. Hidrojen en hafif element olduğundan yükselerek uzaya kaçar ve geriye
75
oksijen kalır. Önceleri yalnız oksijen kaynağı olan atmosferin oksijen oranı
giderek düşmüştür. Daha sonra yaklaşık olarak 2 veya 2.5 milyar yıl önce
bitkilerin yaşamı başlamış, CO2 tükenerek oksijen açığa çıkmıştır. Bu yüzden
atmosferik oksijen oranı hızla artmış ve bugünkü değerine ulaşmıştır.
ASTRONOMĐK ĐLĐŞKĐ
Çoğu insan, Yer’in astronomik etkilerden izole edilmiş olduğunu düşünür.
Hatta, Yer’in kendi iç kuvvetlerinin sonucunda, bağımsız olarak evrimleştiğini
sanır. Fakat yapılan son araştırmalar, dışardan kaynaklanan astronomik
kuvvetlerin Yer’in evrimine etkili olduğunu ortaya koymuştur.
Göktaşı çarpma kraterleri 10 km veya daha büyük çaplı gezegenlerarası
cisimlerin yeryüzeyine çarpmasıyla oluşmuştur. Son yüzyılda 140 km çap
uzunluğuna sahip aşınmış kraterlere rastlanmıştır (Şekil 6.4). Son 20 yıl içinde
düzinelerce yeni krater saptanmıştır. Çoğu, binlerce veya milyonlarca yıl
yaşındadır ve erozyona uğrayıp hasar görmüşlerdir.
Şekil 6.4. Yaklaşık 20000 yıl önce
Arizona’ya düşerek 1.2 km çapında
bir çukur açan göktaşına ait çarpma
krateri.
Çarpma kraterleri Yer tarihinin ilk günlerinde bugünküne göre çok daha
hızlı oluşmuşlardır. Çok eski olanlar aşınmış olmasına rağmen, Ay ve gezegenler
üzerinde bulunanlar daha fazla sayıdadır. Yer’in ilk günlerindeki bombardıman
Yer’in ilk kabuk yapısını ve yaşam oluşumu için gerekli erken çevreyi
etkilemiştir. Çarpma sırasında etrafa saçılan erimiş kayalar, Afrika’da 3.4 milyar
yaşındaki kaya katmanların içinde bulunmuştur.
1980’e kadar jeologlar bu gibi bombardımanların önemli etki olmadığını
söylemekteydiler. Ancak, son delil bu astronomik ilişkinin daha önemli olduğunu
ortaya koymaktadır. Bunu anlamak için Çizelge 6.1’e bakmak gerekir. Jeologlar
evrimi 6 bölgeye ayırmışlardır. Bu ölçeğe Jeolojik zaman ölçeği denir.
Belli
76
77
zamanlarda kökten çevre değişiklikleri olmuştur. Bu değişimlerin nedeni nedir?
Bazıları, Yer’in içinden kaynaklanmaktadır. Dağ oluşumları, deniz seviyesi ve
yanardağlar büyük alanları bozmuş ve iklimin değişmesine neden olmuştur. Fakat,
diğer tüm değişiklikler dışardan gelen astronomik nedenlerden dolayıdır.
Özellikle 65 milyon yıl önce tüm türlerin ¾ ü tahrip olmuştur. Bu
olağandışı değişiklik Creataceous dönemi ve Tertiary dönemleri arasındaki
bölünmeyi doğurur. 1980’li yıllardan sonra araştırmacılar toprakta birçok
göktaşlarının ortak elementlerini buldular. Yer üzerine uzaydan düşen göktaşları,
asteroid adı verilen gezegenlerarası cisimlerin parçalarıdır. Birkaç yıl içinde çeşitli
yerlerde asteroid benzeri materyaller bulunmuştur. Toplanan verilerden 10 km
çapında bir asteroidin Yer’e çarptığı tahmin edilmektedir. Büyük bir çarpmanın
etkilerini hesaplayan araştırmacılar, çarpmadan sonra büyük bir toz bulutunun
atmosfere yükseldiğini, güneş ışığını engellediğini ve birkaç ay süreyle gökyüzünü
kararttığını buldular. Böylesi bir nükleer kış kuramı bundan sonra yaşanmayacak
demek anlamsız olur.
Milyonlarca yıl önce yaşanan buzul çağlarını açıklayan kuramlardan biri de
Yer’in yörüngesindeki küçük değişimlerdir. Bu değişimlere, yakın gezegenlerin
çekim kuvvetleri neden olmakta, Yer’in eğiminde ve Güneş’ten uzaklığında
değişiklikler yapmaktadır. Bu yüzden modern araştırmalarda astronomi ile Yer
üzerindeki iklime etkisi arasında ilişkiler aranmaktadır.
KAVRAMLAR
radyoaktif atom (radioactive atom)
yarı-ömür (half-life)
Yer’in yaşı (age of Earth)
sismik dalgalar (seismic waves)
çekirdek (core)
manto (mantle)
kabuk (crust)
litosfer (litosphere)
asthenosfer (asthenosphere)
ilkel atmosfer (primitive atmosphere)
göktaşı çarpma krateri (meteorite impact crater)
jeolojik zaman ölçeği (geological time scale)
nükleer kış (nuclear winter)
78
PROBLEMLER
1. Yaşadığınız bölgede son büyük deprem ne zaman oldu? Sizin bölgeniz sismik
olarak aktif midir? Tektonik platelerin sınırlarına ne kadar yakındır?
2. Radyoaktif potasyum-40’ın orjinal miktarının dörtte birini içeren bir kaya
örneği görebiliyorsanız yaşı ne kadardır?
3. Ay üzerindeki dağlık bölgelerin azlığı ve yaşlı kraterlerin korunmuş görüntüsü,
size Ay üzerindeki sismik hareketlerin Yer’den daha az veya çok olduğunu
söyleyebilir mi? Nedenlerini tartışınız.
4. Afrika’da bulunan Homo türünün atalarına ait fosillerin en azından 2-3 milyar
yıl yaşında olduğu tahmin edilmektedir. Bu değer Yer yaşının yüzde kaçıdır? Bu
tür buluşları görmeyen, işitmeyen veya kaydetmeyen herhangi bir kişiden önce,
Yer’in tarihi içinde olan olayları felsefi açıdan kabul edebilir misiniz?
5. Eğer Yer 4.6 milyar yaşındaysa, Yer oluştuğunda ne kadar radyoaktif uranyum238 vardı? Yer oluşumu şimdikinden daha çok, az veya aynı olduğu zaman U-238
radyoaktiviteden alınan ısı üretim hızı ne olurdu?
6. Yer’in atmosfer yapısı öncekinden ne kadar değişmiştir?
a) Başlangıçta varolan hidrojen atomları veya metan (CH4) gibi moleküllerin
parçalanması yoluyla üretilen hidrojen atomlarına ne oldu?
b) Başlangıçta varolan amonyak (NH3) molekülleri atmosferde güneş
parçacıklarıyla çarpıştıktan sonra yok oldu. Yer’in şu andaki azot bolluğu
nereden gelmektedir?
c) Yanardağlar tarafından en bol olarak hangi üç gaz atmosfere eklenmiştir? Bu
gazlar sonuçta tükenmiş midir?
7. Eğer Yer, Güneş’e çok yakın ve ortalama yüzey sıcaklığı da 373 K (100 C°)
olsaydı, Yer üzerinde beklediğiniz olay ne olurdu? Aynı soruyu 0° için
yanıtlayınız.
PROJE
1. Tavaya bir mktar sıvı yağ koyarak ocakta ısıtınız. Yağ kaynamadan önce ısı,
görünürdeki konveksiyon akıntıları ile yüzeye aktarılır. Dikkat edilirse bu akıntılar
yüzeyi hücrelere bölecektir. Eğer bu hücreler Yer yüzeyindeki tektonik plateler
olarak kabul edilirse, plateler ve yüzen kıtalar yağın yüzeyinde sürüklenecek ve
çarpışacaktır. Farklı derinlikte ve sıcaklıkta yağa sahip tavalarla, aynı deneyi
tekrarlayınız ve sonuçları kaydediniz. Yağı çok kızdırmamaya dikkat ediniz!
Tehlikeli olabilir.
79
BÖLÜM 7
AY
Bugün gökyüzünde gördüğümüz Ay ile dinazorların gözünde ışıldayan Ay
ve ilk insanların gökyüzünü parlatan Ay hep aynı Ay’dır. Aynı Ay’dan
Stonohege’i yapanlar, Mayalılar, Aristarchus, al-Battani ve Isaac Newton da
sözetmiştir. Onların hepsi kendilerine aynı soruyu sordular: Bu nedir? Nereden
gelmiştir? Bugün Ay hakkında bir çok şey biliyoruz ve artık orada bir ayakizi var.
Ay, Yer’in tek doğal uydusudur. Uydu (satellite) daha büyük cisim
etrafında bir yörüngede dolanan cisim demektir (moon terimi genelde uydu
anlamında kullanılmaktadır). Çapı 3476 km olup Yer’in çapının yaklaşık dörtte
birine eşittir.Geçmişte üstüne çarpmış göktaşlarının patlamalarından oluşan
kraterleri ve lav akıntıları taşıyan koyu gri renkli kaya yapılı bir gökcismidir.
Astronotların deneylerinden orada hava, bulut ve yaşam olmadığını biliyoruz.
Ay, bu kadar meşhur ve bilinen bir gökcismi olmasına rağmen birçok insan
hala onun evrelerini bile karıştırmaktadır. Örneğin hilal evresinde bulunan Ay’ın
gökyüzündeki görüntüsünü anımsıyor musunuz? Boynuz şeklindeki uçları
karikatüristler tarafından hala çevrene doğru çizilmektedir. Doğru değil. Çünkü,
hilal evresinin aydınlık kenarı Güneş’e dönük olmalıdır. Güneş o anda çevren
altında olduğuna göre Ay’ın parlak uçları çevrene doğru değil yukarı doğru
bakmalıdır. Diğer bir hata da dolunay evresinde Ay’ı, gece yarısı doğdurmaktadır.
Halbuki, Ay bu evrede tamamen aydınlıktır ve gökyüzünde Güneş’e göre zıt
konumda olmalıdır. Bundan dolayı Güneş batarken Ay doğuyorsa ancak o zaman
dolunay evresi görülebilir.
Bu bölümde önce Ay’ın yörüngesindeki hareketleri inceleyeceğiz. Daha
sonra Ay’ın yüzeyini ve astronotların buluşlarını ve sonuçta Ay’ın kökeni üzerine
önerileri tartışacağız.
AY’IN EVRELERĐ VE DÖNMESĐ
Şekil 7.1 ve 7.2’den görülebileceği gibi, Ay’ın evreleri veya farklı
günlerdeki şekilleri, doğrudan Ay’ın Yer etrafındaki hareketinden
kaynaklanmaktadır. 0 (sıfır) günlük Ay, Yer ile Güneş’i birleştiren çizgide
bulunur. Burada Ay, hemen hemen Güneş’in önündedir ve Güneş’in
gözkamaştırıcı parlaklığı içinde kaybolur ve görünmez. Bu evreye Yeni Ay evresi
denir.
80
Şekil 7.1. Kuzey yarımküredeki bir gözlemci için Ay’ın evrelerinin görüntüsü.
Birkaç gün içinde Güneş battıktan sonra kısa süreli gözlenebilecek kadar
Güneş’ten uzaklaşır. Güneş’ten aldığı ışıkla Hilal evresinde görülür. 7 gün içinde
Güneş’ten 90° uzaklaşmış olur ki bu evre Đlk Dördün evresi olarak adlandırılır.
Yörüngesinde dörtte birlik yolu katetmiştir. Bu evrede Ay, yarı aydınlıktır. Birkaç
gün sonra dışbükey (gibbous) evresinde bulunur. 14 veya 15 günlük olduğunda
Güneş’in tam zıt konumundadır ve tamamen aydınlık görülen bu evre Dolunay
olarak adlandırılır. Bu evrede Ay doğarken Güneş batmaktadır ve en parlak
evresidir. Ay, her gece bir önceki geceye göre yaklaşık 50 dakika daha geç doğar.
Dolunay evresinden sonraki 2 hafta içinde geceyarısından sonra doğar ve
gökyüzünde sabahın erken saatlerinde görünmeye başlar. Ay 22 günlük olduğunda
yörüngesinin dörtte-üçlük bölümünü tamamlamış ve ilk dördün evresinde karanlık
olan tarafı aydınlanmıştır. Bu evreye Son Dördün evresi denir. 29 günlük
olduğunda tekrar yeni ay evresi başlar.
Đlk iki hafta boyunca büyüme evrelerini oluşturan Ay, son iki hafta içinde
küçülme evrelerini sürdürür. Ay, Yer etrafındaki bir dolanımını 29.5 günde
tamamladığından ayın evrelerinin çevrimi 29.5 gündür.
Ay’ın hareketinin kendine has özelliğinden dolayı Yer etrafında dolanırken
Yer’e hep aynı yüzünü gösterir. Şekil 7.2’de Ay üstüne yerleştirilen bir dağ figürü
olayı anlamakta yardımcı olmaktadır. Bu şekildeki bir uydunun dönmesine
synchronous dönme denir ve uydunun dolanma dönemine eşittir. Şimdi siz şu
soruyu sorabilirsiniz: Yer’e hep aynı yüzünü gösterdiğine göre nasıl kendi ekseni
etrafında dönebiliyor? Bu sorunun yanıtını güzel bir örnekle açıklayalım. Bir
odanın ortasına bir sandalye koyalım. Sandalye Yer olsun; duvarlar da uzak
81
yıldızlar. Ay’ın yörünge hareketini temsil etmek için sandalye etrafında yürüyelim.
Sandalye etrafında daima ona bakarak yürürsek, yani sandalyedeki gözlemci asla
sizin arkanızı göremezse, bir çevrim boyunca odanın tüm duvarlarını görebilisiniz.
Öte yandan siz, hem kendi ekseniniz etrafında hem de sandalye etrafında bir tur
atmış olursunuz. Eğer siz odanın bir köşesine kuvvetli bir ışık koyar ve
sandalyenin etrafında dolanırken elinizde bir top tutarsanız, sandalyedeki
gözlemci top üstünde evre çevrimlerini görebilir.
Şekil 7.2 Ay’ın Yer etrafındaki deviniminin üstten görünüşü. Yer ve Ay’ın eşzamanlı
dönüyor olması sürekli Ay’ın aynı yüzünü görmemize neden olmaktadır.
Popüler inanışların bazılarında büyük hatalar yapılmaktadır. Örneğin, bize
görünmeyen yüz hep karanlıktır demek hatalıdır. Uzak taraf, yakın taraf gibi
aydınlık ve karanlık olabilir. Şekil 7.2’de görüldüğü gibi her zaman bir karanlık
taraf vardır, fakat bu tarafın mutlaka bizden uzak olması gerekmez.
Ay’ın synchronous dönmesinin diğer bir sonucu olarak Ay’ın yakın tarafı
üstünde bir yerde duran astronot, Yer’i gökyüzünde hep aynı noktada asılı olarak
görür. Buna rağmen, Yer dört hafta içinde, Ay üzerindeki astronota tüm evrelerini
82
gösterir. Şekil 7.3’de Yer’in hilal ve dışbükey evrelerinin Ay üzerinden
görünüşleri gösterilmektedir.
Şekil 7.3. Ay’dan Yer’in evrelerinin görünüşü.
Ay’ın Yer’e hep aynı yüzünü göstermesinin bir nedeni var mıdır? Bir
araştırmacıya böyle bir soru sorulduğunda normalde şöyle bir soru sorulduğunu
düşünür: Gözlem, doğanın bazı temel özellikleri yardımıyla açıklanabilir mi? Yani
bu daha genel bir olayın özel bir durumu mudur? Đşte yanıt, evet. 1780 ve 1790’lı
yıllarda Joseph Louis Lagrange ve Pierre Simon de Laplace, Newton’un çekim
yasasını kullanarak, eğer Ay biraz yumurta şekilli görülebilseydi, çekim kuvvetleri
her zaman Yer’e doğru bir noktayı en uzak yerde tutabilirdi önerisini yaptılar. Bu
durum son 20 yıl içinde onaylandı ve uzay araçları Ay’ın bir ekseninin (Yer’e
doğru olanının) diğerlerinden gerçekten 2-3 km daha uzun olduğunu gösterdi.
AY’IN YÜZEY ÖZELLĐKLERĐ
1609 yılında teleskop bulununcaya kadar, Ay’ın yüzey özellikleri Ay
üzerinde kadın yüzü (Şekil 7.4) gibi görüntüsel şekiller dışında hiç kimse
tarafından bilinmiyordu. Bazılarına göre Ay cilalanmış, parlayan bir küreydi.
Thomas Harriot ve Galileo Galilei, Ay’ın yüzey özelliklerini gören ilk kişilerdi.
1609 ve 1610 yıllarında yaptıkları gözlemlerle terminatör boyunca dağların ve
kraterlerin gölgelerini görüp kayıt tuttular (Şekil 7.5). Dolunay evresindeki
83
aydınlıktan dolayı veya diskin tam kenarında ayrıntılar daha az belli oluyordu.
Galileo’nu raporuna göre:
“Ay kesinlikle düz bir yüzey değildir ve Yer’e benzer. Yüzeyin tamamı
çıkıntılar ve çukurlarla doludur.”
Şekil 7.4. Dolunay ve yüzey şekilleri için “Ay’da Kadın” benzetmesi.
Bu özellikler daha sonra teleskop yardımıyla çekilen fotoğraflarda daha iyi
belirlendi. Bu girintili çıkıntılı yapının nedeni binlerce göktaşı çarpmasıydı.
Galileo’nun yüzeyde gördüğü koyu gri alanlar hernekadar onun tarafından
denizler olarak adlandırıldıysa da, bugün onların lavlarla dolu geniş düzlükler
olduğunu biliyoruz. Bu tür alanlar Ay’ın görünen yüzeyinde daha çok olmasına
rağmen , Ay’ın tüm yüzeyinin ancak %15’ini kaplar. Parlak bölgeler daha yüksek
alanlardır. Yüksek alanlar geniş düzlüklerden daha yaşlı bölgelerdir. Açıklaması
ise içerdikleri daha çok kratere dayandırılır.
Đlk doğru ay haritası Alman Johannes Hevelius tarafından 1647 yılında
yapılmıştır (Şekil 7.6’da en belirgin özelliklerini isimleri ile birlikte modern bir ay
haritası görülmektedir). 1651 yılında bir Đtalyan papaz, Riccioli, Copernicus,
Tycho ve Plato gibi ünlü bilimadamlarının isimlerini Ay’ın yüzey şekillerine
vermeye başladı. Karanlık geniş düzlüklere şairlerin, dağlara da yeryüzündeki
belli başlı dağların (örneğin, Alpler) isimleri verildi. Ancak, bu dağlar
yeryüzündekilere benzemiyordu. Bunlar havza olarak adlandırılan büyük
kraterlerin kenarlarıydı ve içlerinde karanlık düzlükler bulunduruyorlardı. Parlak
damarlar ışın olarak adlandırılırlar ve değişik kraterlerden dışa doğru yayılırlar.
Daha büyük teleskoplarla daha fazla ayrıntıya inme çalışmaları , Ay
üstünde değişik yapıların olmadığını ortaya koymasına rağmen; Ay , Yer’den
84
jeolojik olarak neden daha az aktiftir? Neden daha fazla krater vardır? Neden çok
büyük dağlık alan yoktur? Ay nereden geldi? Ay üstünde durulabilir mi? gibi
sorular gerçek Ay’a gezintileri motive etti.
Şekil 7.5. Galileo’nun 1610 yılında
yaptığı Ay’ın ilk teleskopik görüntüsüne ilişkin çizimlerinden birinin
(soldaki) aynı evredeki Ay’ın fotoğrafı ile karşılaştırılması. Harfler
bazı yüzey şekillerini göstermektedir.
AY KAYALARI
1969 yılından itibaren yapılan insanlı Ay’a inişler, astronotların birçok
kaya-taş örnekleri toplamasına ve değişik ölçümler yapmasına neden olmuştur.
Çizelge 7.1 de verildiği gibi toplanan kaya örnekleri Ay yüzeyinin çok yaşlı
olduğunu ortaya çıkarmıştır. Kayalardan elde edilen kimyasal deliller Ay’ın 4.5
milyar yıl önce Yer ile aynı tarihlerde oluştuğunu göstermektedir.
4.2 milyar yıl yaşından daha yaşlı olan ay kayaları, göktaşı çarpmalaıyla
ezilip toz haline geldiği için yaş saptamasında zorluk çekilir. Kayalar kozmik
olarak da çok önemli bilgiler taşır. Kristalleşme, erime ve yeniden kristalleşme
gibi çok uzun bir yaşam içinde birçok ipucu taşıyan katı materyallere sahiptirler.
Bu yüzden kayalar bize gezegenlerin tarihini sunar. Kayalar değişik yollarla analiz
edilirler:
1. Elementleri ve izotopları yoluyla. Orjinal gezegen oluşum maddesi içerirler.
2. Mineralleri yoluyla. Gezegen içindeki farklı kimyasal bileşik üretiminden
giderek başkalaşım derecesi ölçülebilir.
3. Yüzeyleri yoluyla. Tarih içindeki çevre etkilerini sergilerler.
4. Radyoizotop yaşları yoluyla. Gezegen oluşumu, başakalaşım ve kaya-değişimi
işlenebilir.
85
Şekil 7.6. Ay’ın ön (sol) ve arka (sağ) yüzlerini bazı özellikleriyle gösteren bir harita.
Ay kayalarındaki elementlerin göreli miktarları, Yer mantosundakilere
benzer değerlerdedir. Ancak, Ay’da ısıdan dolayı yokolan su gibi uçucu
elementler ve bileşikler bulunmaz. Bu durum belki de ay maddesinin çok
ısındığını ve bir kısmının yok olduğunu gösterir.
Çizelge 7.1 Đnsanlı Apollo Uçuşlarıyla Ay’ın Keşfi
86
Ay kayalarındaki mineraller de Yer’dekilere benzer. Ancak, başkalaşım
geçirmemişlerdir. Yer’deki gibi granit benzeri kaya blokları yoktur. Bu deliller,
Ay’ın Yer kadar jeolojik aktif olmadığını vurgulayan kuramın destekleyicisidir.
Mineraller 4.5 milyar yıl önceki ay yüzeyinin erimiş kaya denizinden veya
mağmadan oluştuğunu göstermektedir. Mağma denizi yavaşça soğumuş ve
katılaşmıştır.
AY’IN ĐÇ YAPISI
Ay’ın içi yapısı hakkında kazanılan bilgiden giderek Yer’in ve Ay’ın
gelişimi daha iyi karşılaştırılabilir (Şekil 7.7). Bu bilgi üç kaynaktan elde edilir.
Birincisi, Ay’ın ortalama yoğunluğu (3300 kgm-3) Yer’in yoğunluğundan
(5500 kgm-3) daha azdır. Bu durum Ay’ın, Yer’in mantosu gibi daha çok
kayalardan ve demir çekirdekten yoksun olduğunu ifade eder.
Şekil 7.7. Ay’ın iç yapısının kesiti. (x) işaretleri katı litosferin altındaki deprem kuşağını
göstermektedir.
87
Đkincisi, Ay bir manyetik alana sahip değildir. Bu durum tekrar büyük bir
erimiş demir çekirdeğin yokolduğunu gösterir. Çünkü, araştırmacılar gezegenlerin
manyetik alanlarının bu gibi çekirdeklerdeki akımları sonucunda üretildiğine
inanırlar. Đlk ay kayalarının özellikleri, Ay’ın ilk çağlarında Yer’in şu andaki
manyetik alan şiddetinin %4’ü kadar olduğunu göstermiştir. Bu yüzden,
araştırmacılar Ay’ın belki de çok küçük bir demir çekirdeğe (geçmişte erimiş
bugün ise katı halde) sahip olabileceği sonucunu çıkarmışlardır.
Üçüncüsü, sismik veriler Ay’ın Yer’e göre daha az deprem geçirdiğini
göstermektedir. O halde Ay’ın içi akıcı değil ve Yer’in içi kadar aktif ve hareketli
değildir. Bütün bu veriler bize Ay gibi küçük cisimlerin büyük cisimlerden daha
çabuk soğuyacağını ve tektonik hareketleri, uzun süreli volkanları
göstermeyeceğini anlatır.
AY’IN VE YER’ĐN KRATERLEŞMESĐ
Daha önce sözedildiği gibi, Ay bundan 4.0-4.6 milyar yıl önce bugünkü
durumundan daha fazla göktaşı çarpmasıyla karşı karşıya kalıyordu. Bundan 3 ile
4 milyar yıl önce çarpma oranında azalma olmuş ve bugüne kadar hemen hemen
sabit gitmiştir. Yer de aynı tarihlerde benzer şekilde oluştuğundan, araştırmacılar
Yer ve Ay’ın benzer oluşum tarihlerine sahip olduğunu kabul eder. Bu yüzden
Apollo’dan gelen Ay verileri Yer’in çarpma tarihini açıklar. Dev çarpmalar iklimi
ve biyolojik yaşamı değiştirmiştir.
AY’IN KÖKENĐ
Ay’ın kökeni kuramcıları uzun süre uğraştırmıştır. Apollo uçuşlarından
önce, astronomlar çeşitli kuramlar üzerine tartışmalar yapmışlar, fakat hiçbiri
gözlemleri açıklayamamıştır.
Apollo çalışmaları yeni bilgiler sağlamıştır. Özellikle, Ay’ın içindeki
materyalin genelde Yer’in mantosuyla aynı olmasının bulunması önemlidir. Diğer
önemli sonuç, Ay oksijenini oluşturan farklı izotopların oranıdır. 1970’li yıllardaki
çalışmalar güneş sisteminin farklı kısımlarından (göktaşları gibi) alınan
kayalardaki oksijenin farklı izotopik oranlarda olduğunu göstermiştir. Bu ay
materyali, Yer-Güneş uzaklığında oluşan materyaldir.
1984 yılında, uluslararası bir toplantıda çarpma-patlama varsayımı isimli
yeni bir kuram ortaya atılmıştır. Bu kurama göre Yer’in oluşumu sırasında (demir
çekirdek oluştuktan sonra), Yer’e çok büyük bir gezegenlerarası cisim (Mars
88
büyüklüğünde) çarpmıştır. Çarpma sırasında Yer ve çarpan cisimin üst
mantosundan sıcak bir parça kopmuştur (Şekil 7.8). Bu kalıntı parça, demirce
zayıftır ve çarpma sırasında çıkan ısıdan dolayı uçucu maddeler azalmıştır. Bu
kuram, Ay’ın manto benzeri yapısını, küçük demir miktarını, daha az uçucu
maddeyi ve yer benzeri oksijen izotop oranlarını açıklamaktadır. Şekil 7.9 da
böyle bir çarpma olayının bilgisayar modelini göstermektedir.
Şekil 7.8. Ay’a ilişkin bir oluşum
senaryosu.
Ay’ın hareketleri üzerine yapılan çalışmalardan, onun ilk zamanlarında
Yer’e daha yakın olduğunu ve gittikçe uzaklaşıp bugünkü konumuna geldiğini
biliyoruz. Bu hareket, Ay ve Yer arasındaki çekimsel kuvvetlerin karışık bir
kombinasyonundan etkilenmektedir. Bu kuvvetler günümüzde gel-git kuvvetleri
olarak bilinmektedir. Çizelge 7.2’de ise Yer-Ay sisteminin evrimi şekillerle
verilmektedir.
89
Şekil 7.9. Ay’ın kökenine ilişkin
bir çarpma varsayımının şematik
gösterimi.
KAVRAMLAR
uydu (satellite)
evre (phase)
yeni ay (new moon)
ilk dördün (first quarter)
dışbükey (gibbous)
dolunay (full moon)
son dördün (third quarter)
eşdönme (synchronous rotation)
terminatör (yüzeydeki ışıklı ve ışıksız kısımları ayıran çizgi)
kenar (limb)
çarpma krater (impact crater)
uçucu element (volatile elements)
ortalama yoğunluk (mean density)
gel-git kuvvetleri (tidal-force)
90
Çizelge 7.2 Yer-Ay Sisteminin Evrim Şeması

PROBLEMLER
1. Ay aşağıdaki evrelerine göre gündüz (veya gece) hangi saatte görünür veya
doğar?
a) Đlk dördün evresinde
b) Dolunay evresinde
c) Son dördün evresinde
d) Yeni ay evresinde
2. Yer’deki bir gözlemci yeni ay evresini gördüğünde, Ay’daki bir gözlemci Yer’i
hangi evrede görmelidir?
91
3. Şekil 7.2’deki gibi bir diyagram çizerek Şekil 7.3a ve 7.3b görüntülerini elde
edebileceğiniz konumları işaretleyiniz.
4. Ay’ın neden hep aynı yüzü görülür? Açıklayınız.
5. Ay üzerine iniş yeri saptayacağınızı düşünerek,
a) 100 km çaplı genç bir kraterin içindeki görüntü aynı boyutlu daha yaşlı
bir kraterin içindeki görüntüden daha düz mü yoksa daha girintili çıkıntılı
mıdır?
b)Astronotlar son volkanik aktivite delillerini araştırmak için nereye
inerler?
6. Ay’ı araştıran bir astronot olduğunuzu düşünerek,
a) Ay üzerinde bir pusula çalışabilir mi?
b) Ay’ın ön yüzü üstünde yürüyüş yapan bir astronota doğrultu
belirleyecek
(Kutup Yıldızı gibi) bir gökcismi bulunabilir mi?
7. Yer ve Ay’ın yaşları hemen hemen bulunabildiğine göre, Ay üzerindeki çoğu
kayaların yaşları neden Yer üzerindekilerden daha yaşlıdır?
PROJELER
1. 5 cm açıklıklı bir teleskopla Ay’ın farklı evrelerini gözleyiniz ve dağlık
bölgelerin ve denizlerin yerlerini işaretleyerek şematik bir Ay resmi yapınız.
Terminatöre yakın ve uzak yerlerdeki ayrıntıları karşılaştırarak farkları açıklayınız.
Kraterleri, ışın görüntülerini ve dağları belirtiniz.
2. Bir teleskopla Tycho ve Copernicus gibi parlak bir krater bulup bunların
dolunay evresindeki ve terminatör yakınındaki görüntülerini karşılaştırınız.
Terminatör yakınında krater-ışın özellikleri neden iyi görülmez? Bu olayı, belirli
yüzey özellikleri olan (bir kumaş parçası gibi) bir cisim üzerine ince bir katman un
veya pudra dökerek, saçılma etkisini gözleyiniz. Bu cisme tepeden parlak bir ışık
veya kenardan az bir ışık göndererek, oluşan görüntüyü karşılaştırınız.
3. Bir kutuya birkaç santimetre kalınlığında un koyarak, farklı boyutlarda bilyeleri
kutu içine atınız. Kutuya farklı açılardan ışık düşürdüğümüzde Ay yüzeyi gibi
kabul edeceğiniz bu yerin görüntüsünün nasıl değiştiğini inceleyiniz. Kraterlerin
sayısı arttıkça dağlık ve düzlük alanlardaki görünümleri karşılaştırınız. Yeterince
taş (veya bilye) attığımızda yüzey kraterlerce doymuş olabilir mi? Bu fiziksel
deney ile Ay gerçeği arasındaki farklar nelerdir?
92
KISIM D
GÜNEŞ SĐSTEMĐ
BÖLÜM 8
GEZEGENLERE GĐRĐŞ
Güneş, güneş etrafında dolanan dokuz gezegen, uydular ve asteroidler ile
kuyrukluyıldızlar gibi küçük gezegenlerarası gökcisimlerinden oluşan sisteme
Güneş Sistemi denir. Güneş ve gezegenleri belirleyen semboller aşağıda
verilmiştir:
Güneş Venüs Mars Satürn Neptün
Merkür ⊕ Yer Jüpiter Uranüs Plüto
Eski astrolojinin kullandığı bu semboller günümüzde de kısaltma olarak
çoğu zaman kullanılmaktadır. Satürn, Uranüs ve Neptün’ün Güneş’e olan uzaklık
sırasını unutmamak için öğrenciler arasında genelde SUN kelimesi anahtar kelime
olarak kullanılmaktadır.
Güneş sistemindeki cisimlerin boyutları hakkında da bazı genel
karşılaştırma değerlerini akılda tutmak yararlı olacaktır. Örneğin, Güneş’in çapı
Jüpiter’in çapından 10 kat, Jüpiter ise Yer’in çapından 10 kat daha büyüktür.
Güneş gaz yapıda, kendi iç enerji kaynaklarından dolayı ışınım yapan bir yıldız
olduğu halde, gezegenler Güneş etrafında dolanan bazıları katı bazıları gaz yapıda
olan ve güneşten gelen ışığı yansıtan gökcisimleridirler. Uydular ise gezegenler
etrafında dolanan katı cisimlerdir.
Gezegenler iki grupta incelenirler. Yer Benzeri Gezegenler’i oluşturan ilk
grup Merkür’den Mars’a kadar uzanan ilk dört gezegendir. Bunlar genelde Yer
boyutlarında katı yapılardır. Đkinci grup ise Dev Gaz Gezegenler olarak anılan
Jüpiter’den Neptün’e kadar ki güneş sisteminin dört büyük dış gezegenidir. Yer
benzeri gezegenlerden daha büyüktürler ve farklı yapıya sahiptirler. Metan (CH4),
amonyak (NH3) ve su (H2O) gibi bileşikleri içerirler. Pluto, hiçbir sınıflamaya
girmeyen özel, gizemli bir yapıya sahip bir gezegendir.
Çizelge 8.1’de güneş sistemindeki cisimlerin özelliklerini açıklayan birçok
veri listelenmiştir. Dikkat edilirse bazı uydular, bazı gezegenlerden daha
büyüktür!
93
Çizelge 8.1 Güneş Sistemindeki Cisimler
94
Çizelge 8.1 Güneş Sistemindeki Cisimler (devam)
95
En uzak uyduların çapları gözlem zorluğu açısından tam olarak belli değildir.
Güneş sisteminin en büyük uyduları Jüpiter’in uydusu Ganymede ve Satürn’ün
uydusu Titan’dır. Çapları yaklaşık 5000 km kadardır. Her ikisi de Merkür ve
Pluto’dan daha büyüktür. Gezegenler ve uyduları güneş sistemimizin tek büyük
cisimleri değildir. Büyük asteroid Ceres (çapı 1020 km) (Mars ile Jüpiter arasında
bulunur ve gezegenler gibi güneş etrafında dolanır) güneş sistemimizdeki bilinen
uyduların yarısından daha büyüktür. Şekil 8.1’de çapı 1000 km. den daha büyük
gökcisimlerinin Güneş’e göre karşılaştırmalı çizimleri görülmektedir.
Şekil 8.1. Güneş sistemindeki en büyük 27 cismin ölçekli gösterimi. Bu gösterimde 1 yıldız, 9
gezegen, 16 uydu ve 1 asteroid bulunmaktadır. Cisimlerin çapları kilometre birimindedir.
Güneş sistemini ve tek tek gezegenleri incelemek Planetoloji’nin
(gezegenbilim) içine girer. Teleskobun bulunuşuyla yapılan araştırmalarda
gezegenlere ilişkin farklı görüntüler elde edilmeye başlandı (Jüpiter’in lekesi,
kuşakları; Satürn’ün halkaları gibi). Fakat onlar hakkındaki esas bilgileri onlara
gönderilen uzay araçlarından aldık. Böylece onların yüzey, atmosfer, iç yapı ve
gelişimlerini birbirlerine göre karşılaştırmalı olarak öğrendik. Örneğin, Yer ve
96
Venüs hemen hemen aynı kütle ve boyuta sahip iki gezegen olmalarına rağmen
farklı atmosferleri olan cisimlerdir (Şekil 8.2). Gezegenbilimciler (planetolojistler)
şimdi bu farkın nedenini araştırmaktadırlar. Venüs’ün atmosferi Yer’den daha
fazla CO2 içermektedir. Gezegenbilimciler yeryüzeyindeki CO2 artışının yaşamı
nasıl etkileyeceği hakkında bir fikir edinebilmek için bu konuyla yakından
ilgilenmektedirler.
Şekil 8.2. Seçilmiş bazı gökcisimlerinin karşılaştırma amacıyla aynı ölçekte gösterimi.
97
MERKÜR
Gezegenleri, Güneş’e en yakın olan Merkür ile tanımaya başlayacağız.
Merkür, güneş sistemi içindeki ikinci en küçük gezegendir. Yer çapının yalnız
%40’ı kadar bir çapa sahiptir ve Ay’dan %40 daha büyüktür. Uzaklığı ve
küçüklüğünden dolayı Yer’den çok küçük olarak görünür. Bu yüzden uzay
araştırmalarından önce onun hakkında çok az şey biliniyordu.
1974 ve 1975’de Ameikan uzay aracı Mariner 10, Merkür’ün yakınından
geçerek bize bilgi gönderdi. Mariner 10’un yörüngesinden dolayı araç üzerindeki
kameralar Merkür’ün yarı yüzeyi hakkında kayıt yapabildi. Bu görüntüler bile
onun Ay’a benzediğini ortaya koymaya yetti. Yüzeyde kraterler, lav akıntıları, dev
havzalar olduğu bulundu. Görünüşte atmosfer yoktu. Boyut olarak Yer ile Ay
arasında bir büyüklükte ortalama bir gezegen hissini uyandırıyordu.
Merkür’ün Dönmesi ve Dolanması
Merkür’ün kendi ekseni etrafındaki dönüşü ve Güneş etrafındaki
dolanması arasında garip bir ilişki vardır. Karmaşık yörünge ve çekimsel
etkilerden dolayı dönme dönemi 59 günlük bir döneme kilitlenmiştir. Bu değer
onun 88 günlük yörünge dolanım döneminin üçte ikisine eşittir. Bu iki hızın
birleşiminden dolayı Güneş, Merkür’ün gökyüzünde çok yavaş hareket eder
(yaklaşık 176 gün, iki Merkür yılı).
Bu durum Şekil 8.3’den daha iyi anlaşılmaktadır. 0 (sıfır) konumunda öğle
vakti Güneş tam başucunda olsun. 6 konumunda ise Merkür 88 günlük bir
dolanımını tamamlamış, ancak Güneş’in işaretli yeri gece yarısında kalmıştır.
Diğer bir 88 günlük dolanımı sonrasında bu yer, tekrar öğle vaktine denk
gelecektir. Bu yüzden bir Merkür günü (Güneş’in doğuşundan bir sonraki
doğuşuna kadar ki) 59 günlük dönme dönemi değil, 176 gündür.
Merkür ve Einstein
Merkür’ün yörünge hareketleri Kepler ve Newton’un yasalarına
uymamaktadır: Enberi noktası (Güneş’e en yakın olan nokta) yıldan yıla Güneş
etrafında yavaşça hareket etmektedir. Bu hareket yörünge presesyonu olarak
adlandırılmaktadır. Bu presesyon Newton’un yasalarından tahmin edilmiştir.
Gözlemciler de her yüzyıl için 43 saniyelik bir kayma bulmuşlardır. Bu kayma
yörünge üzerine çalışan kuramcıları oldukça şaşırtmıştır.
98
Şekil 8.3. Merkür’ün dönmesi ve dolanması arasındaki ilişki. Gölgeli kısımlar gece tarafını temsil
etmektedir.
1915 yılında Albert Einstein, Güneş’in büyük kütlesinin Newton
yasalarından çıkarılamayacak oranda yakınındaki gezegenlerin yörüngelerini
bozabileceğini göstermiştir. Einstein’ın görelilik kuramına göre bu presesyon,
yüzyılda 43.03 saniyedir. Einstein, Venüs ve Yer’de bu değerlerin çok az
olduğunu göstermiş ve gözlemlerle de kanıtlanmıştır. Bu yüzden Einstein’ın
Merkür’ün presesyon bilmecesini çözmeye katkısı onun relativite kuramının kabul
edilmesinde büyük rol oynamıştır.
Merkür’ün Yüzey Özellikleri
Merkür, Güneş’e çok yakın olduğundan gündüzleri, yüzeyi Yer’den çok
daha sıcaktır. Merkür’ün kırmızıöte alıcılarla gündüz ve gece tarflarından alınan
ısısal ışınım ölçümleri, sıcaklıkların enberi yakınında toprağın birkaç mm üstünde,
öğle vakti 500 K, gece ise100 K civarında olduğunu göstermiştir.
99
Mariner 10, Merkür hakkında en güvenilir verileri yollamış ve
Şekil 8.4’te görülen fotoğrafı
çekmiştir. Yüzey, Ay’ın pürüzlü
yapısına benzemektedir. Kraterlerin
çokluğu ve boyutları Ay’dakilere
çok benzemektedir. Çok halkalı
kraterler, havza olarak bilinmektedir. En önemli havza Şekil 8.5’te
görülen Caloris Havzası’dır (en
yüksek Merkür sıcaklıkları bu
havzada ölçülmüştür). Onun iç içe
halkalı yapısı (çapı 1200 km. den
daha fazla) Ay üzerindeki Orientale
halkalı havzasına çok benzer.
Merkür üzerinde görülen çarpma
kraterleri ve lav akıntıları, Ay’da
olduğu gibi 3.5-4.5 milyar yıl önce
oluşmuştur. Bu buluştan yola
çıkarak çoğu araştırmacı bütün
gezegenlerin oluşum zamanlarında
yoğun bir şekilde gezegenlerarası
cisimlerin bombardımanına uğradığını söylemektedir. Merkür’ün
gökyüzünde Güneş, Yer’den görülen açısal boyutundan 2.5 kat daha
büyük görülmektedir. Güneş’ten
başka, gökyüzünde parlayan iki
gökcismi daha vardır. Bunlar
normal yıldızlardan çok daha
parlak görünen sarımsı-beyaz
renkli Venüs ile mavimsi Yer’dir.
Merkür’ün Đç Yapısı ve Tektonik
Aktivitesi
Ay ile ilgili yapılan diğer
bir karşılaştırma da litosfer yapıdır.
Litosfer’in kalınlığı gezegenin
yüzey gelişiminde anahtar rol
Şekil 8.4. Merkür’ün Mariner 10 uzay aracından
alınan görüntüsü.
Şekil 8.5. Merkür üzerinde Caloris havzası.
100
oynamak-tadır. Eğer, gezegen Ay gibi küçükse, hızla soğur ve kalın, rigid (katı)
bir litosfer oluşturur. Herhangi bir iç aktivitenin yüzeye çıkmasını engeller. Eğer,
gezegen Yer kadar büyükse, soğuması uzun zaman alır ve ince bir litosfer katmanı
oluşturur. Yer’in litosferi incedir ve volkanik faaliyetlerden dolayı kolayca
kırılabilir.
Merkür, Yer ile Ay boyutları arasında bir yer tuttuğundan yüzey özellikleri
çalışmalarına önem verilmiştir. Çalışmalara göre Merkür ince bir litosfer ve
Ay’dan daha çok yüzey tektoniklerine sahiptir.
Merkür’ün manyetik alanı Yer’in yalnız %1’i kadardır, fakat aynı
formdadır. Manyetik eksen gezegenin dönme eksenine göre 7° daha eğiktir. Bu
sonuca göre, bu alan içeride demir çekirdekte üretilen zayıf akımlardan
oluşmaktadır. Büyük bir demir çekirdek de Merkür’ün yüksek ortalama
yoğunluğuna (5500kgm-3) yanıt verir (karşılaştırma için; Ay’ın yoğunluğu 3300
kgm-3 dür).
KARŞILAŞTIRMALI GEZEGENBĐLĐM: YÜZEY ÖZELLĐKLERĐNE
KARŞI GEZEGEN BOYUTLARI
Ay üzerine yapılan çalışmalardan giderek şiddetli krater oluşumlarının
bundan 4 milyar yıl ile 4.5 milyar yıl önceki aralıkta tamamlandığını biliyoruz.
Milyonlarca büyük göktaşı Ay yüzeyine yağmış ve bu yeğin erken bombardıman
tüm gezegenlerde olmuştur. Bunun nedeni olarak gezegenlerin oluşumundan sonra
geriye kalan gezegenlerarası parçacıkların yüzeylere düşmesi gösterilmektedir. Bu
durum bize gezegenlerin yüzey özelliklerinin genel yapısını açıklamaktadır.
Anafikir, volkanlar yardımıyla açığa çıkan içyapı ile yeğin bombardıman
yoluyla bozulan yüzey arasındaki ilişkidir. Yeğin erken bombardıman gezegen
tarihinin ilk 500 milyon yılı içinde son bulmuştur (4.5 milyar yıl öncesinden 4
milyar yıl öncesine kadar). Bütün gezegenler bir magma okyanusu ve sıcak bir
içyapı ile oluşmaya başlamıştır. Radyoaktif minerallerin yanmasıyla ısı açığa
çıkmıştır. Gezegen sıcak ve aktif kaldıkça volkanik dağlar, lav akıntıları ve derin
çukurlar oluşur. Litosfer çok kalın değildir. Eğer bir gezegen veya uydu küçükse,
hızla soğur ve 300 milyon yıl içinde kalın bir litosfer oluşur. Volkanların ve
tektonik özelliklerin oluşumu durur. Yeğin bir bombardıman diğer 200 milyon yıl
boyunca devam eder. Yüzey, kraterlerle doymuş hale gelir ve yapısal özelliklerin
izleri bozulur. Böyle bir yüzeyde yalnız kraterler görülür. Ay gibi daha büyük
gökcisimlerinde ancak 4 milyar yıl sonra birkaç lav akıntısı görülebilir. Çünkü
101
yeğin erken bombardıman zaten durmuş ve bu özellikler bozulmamıştır. Daha
büyük bir gökcisminde (Merkür gibi) soğuma ve litosfer oluşumu hala devam
etmektedir. Soğuma litoferde sarsılmalara neden olmakta ve sonuçta büyük
yarıklar açılmaktadır. Yer üstünde iç bölge bugün bile sıcak ve aktiftir. Litosferde
kırılmalar, yarılmalar, dağlar, volkanlar ve benzeri yapılar hala oluşmaya devam
etmektedir. Son jeolojik zamanda krater oluşum hızındaki azalma yüzünden
yüzeydeki erozyon, yağmur ve rüzgarlar kraterleri yoketmiştir. Bugün ancak
birkaç göktaşı krateri yeryüzeyinde bulunmaktadır.
O halde daha büyük (daha kütleli) bir dünya daha gençtir ve yüzeyi daha
aktiftir; daha küçük bir dünya daha yaşlıdır ve yüzeyi daha karmaşık bir yapıya
sahiptir. Merkür ve Yer arasındaki boyutlara sahip orta boyutlu olarak
nitelendirilen dört gökcismi vardır: Mars, Venüs, Jüpiter’in uydusu Ganymede ve
Satürn’ün uydusu Titan.
Kavramlar
güneş sistemi (solar system)
yıldız (star)
gezegen (planet)
uydu (satellite)
yer benzeri gezegenler (terrestrial planets)
dev gezegenler (giant planets)
gezegenbilim (planetology)
yeğin erken bombardıman (intense early bombardment)
102
PROBLEMLER
1. Hangi gezegen Yer’e en yakındır?
2. En büyük gezegen Yer’den çap olarak kaç kat daha büyüktür? En kütleli
gezegen Yer’den kaç kat daha kütlelidir?
3. Hangi gezegen en büyük uyduya sahiptir?
4. Hangi uydunun çapı gezegeninin çap kesrinden olmak üzere en büyüktür?
5. Hangi gezegen Uranüs’e daha yakındır: Yer veya Pluto?
6. Çizelge 8.1’i kullanarak yer benzeri gezegenlerle dev gezegenler arasında bazı
fiziksel farkları bulunuz (boyut, sıcaklık, yoğunluk, uydu sayısı ve yörünge
özellikleri).
7. Merkür ve Ay üzerinde görülen gezegen evrim basamaklarını listeleyiniz.
Merkür üzerinde tektonik plate aktivite belirteci var mıdır? Merkür içinde ısı
akışını ve konveksiyonu gösteren nedir?
8. Merkür’ün en iyi teleskopik gözlemlerinden bazıları güneş battıktan sonra veya
güneş doğmadan önce yerine gün ortası boyunca da yapılabilir. Niçin? Neden
geceyarısında yapılamaz?
9. Merkür’e inmek isteyen astronotlar, Ay’da kullanılan uzay giysilerinden
giyebilir mi? Ne tür ayarlamalar yapılmalıdır? (Gezegenin gündüz tarafı ile
gece tarafı arasındaki fark etkili olur mu?)
PROJELER
1. Merkür’ü görmeyi denemek. Merkür yalnız birkaç gün süreyle iyi gözlenebilir.
Daha iyi görüşler için 20 cm. lik teleskop kullanılabilir.
2. Teleskopla gezegenleri bulunuz.

103
BÖLÜM 9
VENÜS
Venüs gezegeni boyut olarak Yer’e benzediğinden Yer’in kızkardeşi olarak
adlandırılır. Venüs’ün çapı Yer yarıçapının %95’i ve kütlesi Yer kütlesinin %82’si
kadardır. Uydusu yoktur.
Venüs ve Yer arasındaki benzerlik iki gezegenin jeolojik ve atmosferik
özelliklerinin karşılaştırılmasını sağlar. Venüs, Yer’e diğer gezegenlerden daha
yakın olduğundan en iyi gözlenebilen dünyalardan biri olarak düşünülebilir. Uzay
araçları Venüs’e gönderilinceye kadar onun yüzeyi bütün gizemini korumuştur.
Ancak, Venüs tamamen bulutlarla kaplıdır. Gerçekten, parlak sarımsı-beyaz
renkli, bulutlu Venüs, amatörlerin ilgisini çeken ilk gökcismidir. Đlk astronomlar
yüzey özelliklerinden ve hatta gezegenin dönme özelliğinden habersizdi. Đnsansız
uzay araçları onun atmosferinin Yer atmosferinden çok farklı olduğunu ortaya
koymuştur. Buna rağmen, hala yüzeyin bazı benzerlikler gösterdiği bilinmektedir.
Gezegenbilimciler için çok ilginç bir dünya olan Venüs, Yer’e bu kadar yakın ve
hemen hemen aynı boyutlu olduğu halde neden bazı farklar göstermektedir? Bu
bölümde yanıtı araştırılacak olan soru budur?
VENÜS’ÜN YAVAŞ VE TERS DÖNÜŞÜ
Yer’den Venüs’e gönderilen radar sinyalleri Venüs’ün Merkür, Yer ve
Mars’ın dönüşüne benzemeyen bir dönüşe sahip olduğunu ortaya koymuştur. Bu
gezegenlerin hepsi ileri doğru (batıdan doğuya doğru) dönmektedirler (Şekil 9.1).
Venüs’ün dönüşü çok yavaştır. Ekseni etrafında bir tam dönüşünü 243 günde
tamamlamaktadır. Bu özellikler 1962’de bulunmuştur. Ters dönüşün nedeni olarak
güneş sisteminin oluşumu zamanında, Venüs’ün Ay’dan daha büyük bir cisimle
çarpışması gösterilmektedir.
VENÜS’ÜN CEHENNEM ATMOSFERĐ
Venüs’ün bir atmosferi olduğu ilk defa 1761 yılında bir Rus gökbilimci
olan M. Lomonosov tarafından gözlenmiştir. Disk etrafında genişlemiş bir
atmosfer görüntüsü gören bilimci bu olayı Venüs, Güneş ile Yer arasındayken
görmüştür. Yani, güneş ışığı arkadan gelmekte ve Venüs’ün üst atmosferini
aydınlatmaktadır.
104
Şekil 9.1. Venüs’ün kendi ekseni etrafındaki dönüşü ve Güneş etrafındaki dolanışı. Üst panelde
batıdan doğuya doğru olan ileri hareket gösterilmektedir. Yer de dahil çoğu gezegenler ileri doğru
dönme ve dolanma hareketi yaparlar. Venüs’ün geriye doğru dönüşü alt panelde gösterilmektedir.
Venüs’ün atmosferi, bulunuşundan sonra iki yüzyıl boyunca
araştırmacıların merakını uyandırmıştır. Bu beyazımsı görüntünün nedeni nedir?
Bunun altında ne gibi bir yüzey saklıdır? 1928’de Amerikalı astronom Frank Ross
bulut yapının desenlerini moröte ışığa duyarlı filmlerle görüntülemiştir. Bu
desenler Şekil 9.2’de görüldüğü gibi uzay araçlarıyla daha iyi kaydedilebilmiştir.
Bu desenlerin nedeni, bulut katmanlarının farklı yüksekliklerde olmasına veya
farklı kimyasal yapıya ve parçacık boyutuna bağlıdır.
1932’de Mt. Wilson astronomları Venüs’ün tayfını aldılar ve olağandışı
miktarda karbondioksit (CO2) buldular. Çizelge 9.1’den görülebileceği gibi daha
sonraki veriler Venüs’ün atmosferinin %96’sının CO2 olduğunu ortaya koymuştur.
Ancak bu yıllarda donuk (opak) bulut katmanlarının altındaki havanın kimyasal
yapısı tam anlaşılamamıştır. 1940 ve 1950’li yıllarda birçok öneriler yapılmıştır
105
hatta yüzeyde yağmur
ormanla-rının bile
bulunduğunu öneren-ler
olmuştur. Bazılarına göre
yüksek dereceden yansıtmalı
olan bu bulutlar yüzeyi
koruyor ve Güneş’e yakın
olmasına rağ-men Venüs’ün
iklimini ılıman-laştırıyordu.
Ancak, 1960’ lar-da gezegenin
ısısal ışınımı uzak kızılöte ve
radyo dalgaboyla-rında
ölçülünce, Wien yasasına göre
alt atmosferin sıcaklığının
750K olduğu görüldü.
1970’de bir Rus uzay
aracı olan Venera 7 gezegen
üzerine başarıyla indirildi ve Venüs yüzeyinden 23 dakika veri yolladı. Veriler
yüksek sıcaklığı onaylıyordu. Atmosfer basıncı Yer’in atmosfer basıncından 90
kat daha fazlaydı. Bizim 101 000 N/m2
lik basıncımıza karşılık, Venüs üzerinde
yaklaşık 9 000 000 N/m2
lik bir basınç vardır. Daha sonra inen Rus uzay araçları
bu koşulları doğrular bilgiler yollamıştır.
1972-1973 yıllarında astronomlar Venüs bulutlarının Yer’dekiler gibi su
damlaları içermediğini, bunun yerine küçük sülfürik asit (H2SO4) damlalarına
rastlandığını bulmuşlardır. 1978’de Amerikan uzay aracı Pioneer tarafından
Venüs’ün bulutlarının yüzeyden 48-58 km yukarıda dolandığı bulundu (Yer’deki
bulutlar genelde 10 km’den daha aşağıda bulunurlar). 1985’de gönderilen araçlar
büyük hızlarda (250 kmsa-1) esen rüzgarlar kaydetmiştir.
Bazı farklara rağmen, Venüs’ün ve Yer’in bulutları benzer yolla
oluşmaktadır. Atmosfer katmanlarındaki sıcaklık ve basınç atmosferik bileşiklerin
oluşmasına neden olmaktadır. Yer’de bu bileşik H2O’dur. Bunlar, yüzeye daha
yakın bulutlarda damlacıklar içinde veya üst bulutlarda buz kristalleri şeklinde
görülürler. Venüs’de ise buluttan çıkar daha yüksek sıcaklıkla karşılaşır ve
buharlaşırlar. Bu yüzden sülfürik asit yağmurları yüzeye asla ulaşamaz.
Şekil 9.2. Venüs’ün atmosferik hareketleri.
106
Çizelge 9.1. Venüs ve Yer’in atmosferleri
Venüs Yer
Gaz Hacim Yüzdesi Gaz Hacim Yüzdesi
CO2 96.5 N2 78.1

N2 3.5 O2 20.9

SO2 0.015 H2O 0.05-2

H2O 0.01 Ar 0.9
Ar 0.007 CO2 0.03
CO 0.002 Ne 0.0018
He 0.001 He 0.0005
O2 ≤ 0.002 CH4 0.0002
Ne 0.0007 Kr 0.0001
H2S 0.0003 H2 0.00005

C2H6 0.0002 N2O 0.00005
HCl 0.00004 Xe 0.000009
Venüs Üzerinde Sera Etkisi
Neden Venüs çok sıcaktır? Gezegenler güneş ışığını soğurur ve kızılöte
ışıkta salarlar. Gezegenin yüzey sıcaklığı soğurduğu güneş ışığı miktarı ile saldığı
kızılöte ışık arasındaki denge yardımıyla saptanır. Eğer her saniye soğurulan güneş
enerjisi, her saniye salınan kızılöte enerjisinden daha büyükse gezegen ısınır. Eğer
giren miktar çıkan miktardan daha az ise gezegen soğur. Ortalama (dengedeki)
sıcaklığa, iki oran birbirine eşit olduğunda erişilir.
Giriş oranı, gezegene çarpan toplam güneş ışığı ile yansıma miktarı
arasındaki farktan kolayca hesaplanabilir. 1 saniyede m2
ye düşen toplam enerjiye
o gezegen için güneş sabiti denir. Gezegenin yüzey sıcaklığı arttıkça dışa kaçan
ışınım artar.
Eğer gezegen bir atmosfere sahip değilse durum önceden kolayca
belirlenebilir. Yüzeydeki kayalar, sıcaklıkları çok yüksek oluncaya kadar yani dışa
kaçan kızılöte ışınım gelen güneş ışığına eşit oluncaya kadar ısınır. Fakat, eğer
gezegenin bir atmosferi yoksa gelen ışığın bir miktarını soğurur, atmosfer ve
yüzeyin her ikisi birden ısınır ve kızılöte enerji salarlar. Atmosferik gazların
doğası yüzünden, yüzeyden dışa kaçan kızılöte enerji doğrudan uzaya kaçamaz.
Aslında, CO2 ve H2O gazları dışa kaçan kızılöte ışınımın bir miktarını soğurur, bu
yüzden atmosfere enerji eklenir ve biraz daha ısınır. Isınma atmosferin üstünden
kaçan kızılöte enerji içeri giren güneş enerjisine eşit oluncaya kadar devam eder.
Venüs üzerinde alt atmosferde bu durumdan dolayı sıcaklık 750 K’e kadar
yükselir (Şekil 9.3).
107
Bu ısınma sera etkisi olarak
adlandırılır. Bir serada güneş ışığı içeri
girebilirken kızılöte ışık dışarı çıkamaz.
Bundan dolayı içerisi dışarıdan daha ılık
olur. Sera etkisi Venüs’ün neden sıcak
olduğunu açıklar: Venüs’ün yoğun CO2
atmosferi dışarı yönelen kızılöte ışınımı
engeller. Ayrıca sera etkisi Yer’de bulutlu
bir gecenin açık bir geceden nasıl daha
ılık olduğunu da ifade eder; bulut
katmanında-ki su buharı Yer’den gelen
kızılöte ışını-mın dışarı kaçışını
engellemektedir. Sera etkisi Yer
üzerindeki çevre bilimcilerini de
yakından ilgilendirmektedir. Fosil
yakıtla-rının yanması Yer atmosferindeki
CO2 miktarını 1860 yılından beri %10
arttır-mıştır. Ancak, bu değer
Venüs’tekinden çok az olsa da bu ve
diğer atmosferik değişikliklerle ilişkili
olan sera etkisi, Yer üzeindeki iklimi ve
tarımsal üretimi değiş-tirebilir. Bu yüzden
Venüs’deki CO2 yüklü atmosfer, Yer
üzerindeki çevresel değişik-liklerin
anlaşılmasında önemli bir doğal laboratuvar olarak kabul edilmelidir.
Venüs Neden CO2 Atmosfere Sahiptir?
Venüs’ün atmosferi neden Yer’deki gibi N2 ve O2 yerine CO2 ile kaplıdır?
Soruyu biraz değiştirirsek Yer neden bir CO2 atmosfere sahip değildir?
Bu sorunun yanıtı altıncı bölümde açıklanmıştır. Yer benzeri gezegenlerin
volkanik gazları ikinci atmosferi oluşturur. Volkanlar çoğunlukla H2O ve CO2 gaz
ve bir miktar N2 salar. Yer üzerinde H2O okyanusları oluşturur ve CO2
okyanuslarda çözülür, karbonatlı kayaları meydana getirir. Bu durum Yer
atmosferinde N2’un neden bol olarak bulunduğunu açıklar.
Eğer yer benzeri bir gezegende bir nedenle su dolu okyanuslar oluşmazsa,
CO2 okyanuslarda çözülemez ve CO2 ile dolu bir atmosfer bulunur. Eğer H2O
Şekil 9.3. Venüs (sürekli çizgi) ve Yer
(kesikli çizgi) atmosferlerinin sıcaklık ve
basınç eğrileri. Sera etkisi Venüs’ün alt
atmosferini büyük oranda ısıtır. Basınç (P),
yeryüzeyindeki basınç biriminde
ölçülmektedir.
108
molekülleri bir nedenle görülmezse, atmosfer hemen hemen saf CO2 ile yüklü
kalır. Venüs’deki durum budur.
Birçok araştırmacı Venüs üzerinde çok fazla su buharı salan volkanlar
olduğuna inanmaktadır. Venüs’ün sıcaklığı yüzünden sıvı su buharlaşmakta ve
H2O molekülleri havaya karışmaktadır. H2O molekülleri enerjik güneş ışınımı
yüzünden H ve O atomlarına parçalanır. H atomları çok hafif olduğundan
atmosferin üst katmanına çıkar ve uzaya kaçar. Geriye kalan oksijen ne oluyor?
Rus ve Amerikalı bilimcilerinin elde ettikleri verilere göre geri kalan oksijenin
büyük bir çoğunluğu kaya mineralleriyle birleşmektedir.
Eğer Venüs kayalarının oksitlenmiş minerallerine bağlı oksijen
molekülünün toplam miktarını tahmin edebilir ve bunu orjinal su molekülleri içine
sanal olarak koyabilirsek, Venüs’ün ne kadar suya sahip olabileceğini
çıkarabiliriz. Yapılan bazı hesaplarda 10 m derinliğinde su dolu okyanuslarla kaplı
olabileceği bulunmuştur. Ancak gerçekte bu suyun ne kadarının yüzeyde
birikmekte olduğu bilinmemektedir. Sera etkisi ve sonucunda yüksek sıcaklık sıvı
okyanusları hemen bozmaktadır; dolayısıyla CO2 suda çözülememekte ve büyük
bir atmosferik gaz olarak kalmaktadır.
Eğer bu kuram doğruysa, kızkardeşler olan Yer ve Venüs volkanlarından
benzer miktarda CO2 salınmalıdır ve Yer’in CO2’i bir yerde iz bırakmalıdır.
Yer’in karbonat kayaları, Venüs’ün atmosferindeki CO2 miktarıyla aynı miktarı
göstermektedir. Bu yüzden Yer ve Venüs benzer miktarda volkanik gaz
üretmektedir, fakat Yer’inkiler kayalarda tuzaklanmaktadır. Yer’in N2-C2
atmosferi Yer’i yaşanabilir hale sokmaktadır. Okyanuslar ise bir yer benzeri
gezegenin atmosferinde olması gereken normal CO2 miktarının oluşmasına engel
olmaktadır.
VENÜS’ÜN YÜZEYĐ
Sovyet uzay bilimcileri Venüs üzerine birçok araştırma yaptılar ve birçok
uzay aracı gönderdiler. Venera 4 başka bir gezegene giden insansız ilk uzay
aracıdır. Venera 4, 1967’de yüzeye çakıldıktan sonra birçok yeni deneme yapıldı
ve 1982 yılına kadar Venera 14 aracına ulaşılmıştır. Bunların hepsi de yüzeydeki
ısıya dayanamayıp kısa süre içinde yok oldular. Ama yine de bazı fotoğraflar
yolladılar.
Amerikalıların Venüs’e 1978 yılında gönderdiği Pioneer uydusu Venüs
üzerinden radar tekniğiyle yüzeyin haritasını çıkardı. Radar haritaları Avustralya
büyüklüğünde geniş alanların olduğunu gösteriyordu. 1983’de Sovyetler Venüs’e
iki radar alet içeren bir uydu gönderdiler ve kuzey uçlak alanlarının ayrıntılı
109
haritasını çıkardılar. 1990 yılında ise Amerikan uzay aracı Magellan’ı Venüs’e
ulaştırdılar ve tüm gezegenin ayrıntılı haritasını çıkardılar. Böylece yüzeyin
özellikleri diğer gezegenlerle karşılaştırılabildi.
Radar haritalarına göre Venüs’ün manzarası daha çok volkaniktir.
Everest’ten daha yüksek volkanik tepeler vardır. Şekil 9.4’de Magellan uydusunun
çektiği bazı volkanik yapılar görülmektedir. Venüs volkanlarının bazıları hala
aktif olabilir. Venüs atmosferindeki bazı kimyasal değişiklik ölçümleri
volkanlardan son zamanlarda çıkan gazlara bağlanmaktadır. Venüs üzerindeki
kraterli yapı görüntüsü Venüs’ün ortalama yüzey yapısını Yer ile Ay arasında ve
yaklaşık bir milyar yıl mertebesinde çıkarmaktadır. Bazı lav akıntıları Yer’de
olduğu gibi aktif volkanlardan gelmektedir.
Şekil 9.4. Venüs yüzeyinin radar haritası.
110
NEDEN BAZI GEZEGENLERĐN ATMOSFERĐ YOKTUR?
Gezegenler oluşumları sırasında başlangıçtaki gazın yoğunlaşmasıyla ilk
atmosferlerini oluştururlar ki bu atmosfere ilkel atmosfer denir. Bu atmosfer daha
sonra içerden çıkan yeni gazların atmosfere eklenmesiyle ikinci atmosferi
oluşturur. Neden bazı gezegenler çok yoğun atmosfere sahip oldukları halde
bazıları atmosfere sahip değildir? Bu durumun açıklaması atmosferdeki gaz
moleküllerinin hareket yasalarından çıkarılabilir.
1. Moleküllerin ortalama hızları daha yüksek sıcaklıklarda daha fazladır.
2. Daha hafif moleküller daha yüksek hızlara sahiptirler. Hidrojen ve
helyum gibi daha hafif gazlar, oksijen, azot, karbondioksit veya su
buharı gibi daha ağır gazlardan daha yüksek ortalama hızlara sahiptirler.
3. Daha büyük gezegenden bir molekülün kaçabilmesi için daha yüksek
hıza gerek vardır.
Eğer bir gezegenin atmosferini ısıtabilseydiniz daha fazla molekül, kaçma
hızından daha hızlı hareket edebilirdi. Daha hızlı hareket eden bu moleküller
atmosferin üst katmanları yakınından uzaya kaçabilir ve asla geri dönmezlerdi.
Önce hidrojen, sonra helyum ve daha sonra daha ağır olanlar uzaya ilk kaçanlar
olurdu. Soğuk, büyük kütleli gezegenler ilkel ve ikinci atmosferlerindeki tüm
gazları içlerinde tutarlarken, sıcak ve küçük gezegenler (zayıf yüzey çekimli ve
düşük kaçma hızlı) bütün gazları kaybederler. Bu yasalara göre yapılan hesaplar
Merkür ve Ay gibi gökcisimlerinin tüm gazlarını kaybetmiş olmasını
gerektirmektedir. Venüs ve Yer, hidrojen ve helyum gazlarını kaybetmiş ve daha
ağır gazları korumaktadır.
Bu yasalara göre Venüs’ün, suyu (eğer su molekülleri H ve O atomlarına
ayrıldıysa) neden kolayca kaybettiği ortaya çıkmaktadır. Hafif olan hidrojen
atomları uzaya kaçmış olmalı, oksijen atomları ise kayaların yüzeyindeki
minerallerle kolayca tepkimeye girmelidir. Bu yüzden, her ikisi de atmosferde
görülmemektedir.
Kavramlar
ileri dönme (prograde rotation)
geri dönme (retrograde rotation)
güneş sabiti (solar constant)
sera etkisi (greenhouse effect)
111
Problemler
1. Merkür mü Venüs mü daha sıcaktır? Neden?
2. Venüs ve Yer yaklaşık aynı boyutlu, aynı kütleli, CO2 ve H2O gibi gazların her
ikisini de üreten gezegenlerdir. CO2 gazı neden yalnız Venüs atmosferinde
büyük oranda bulunurken, H2O diğer gezegenlerin atmosferlerinde büyük
oranda bulunmaz?
3. Su buharı bulutları kızılöte ışınımı soğurma eğilimindedir. Bu etkiyi ve sera
etkisini kullanarak Yer üzerindeki iklim değişikliklerinin, gece gündüz
arasındaki ısı farklarının iklime göre değişikliklerini açıklayınız.
4. Venüs üzerinde aşağıdaki şartlara göre bildiğimiz türden bir yaşam şansı
olabilir mi?
a. Eğer Venüs’ün yüzey sıcaklığının 300K ve bulutlarındaki H2O
bolluğunun yeterli olduğunu bilseydiniz yaşam şansı ne olurdu? Neden?
b. Eğer Venüs tam anlamıyla Yer’e benzeseydi yaşam olur muydu?
5. Venüs, Yer’e en yakın konumunda ne kadar yakındır (Çizelge 8.1’e bakınız).
Bu anda Ay’a olan uzaklıktan kaç kat daha uzak olurdu?
6. Bir teleskopla Venüs’e baktığımızda ince bir ilk hilal evresi görürseniz, bu
evrede Venüs, Yer’e ve Güneş’e göre göreceli olarak nerededir?
Projeler
1. Bir dönem boyunca Venüs’ün akşam ve sabah gökyüzündeki görünümleri
boyunca hareketlerini ve parlaklığındaki değişimleri gözleyiniz. Hangi tarihte
Güneş’den en uzak konumdadır ve tahmini açı ne kadardır?
2. Venüs’ü bir teleskopla gözleyerek evrelerinin değişimini inceleyiniz ve bunları,
Yer’e ve Güneş’e göre göreli konumlarını araştırarak belirleyiniz.

112
BÖLÜM 10
MARS
Mars, Yer’e en çok benzeyen bir gezegen olarak ve üzerindeki yaşam
olanaklarıyla tarih boyunca sürekli gündemde kalan en heyecan verici bir
gezegendir. Araştırmalar farklı bir Mars ortaya koysa da hala gizemli yapısını
korumaktadır.
YER KONUŞLU TELESKOPLARLA GÖRÜLEN MARS
En yakın konumunda Yer’e 56 milyon km kadar yaklaşan Mars, Venüs’ ten
sonra Yer’e en yakın olan gezegendir. En yakın olduğu zaman, 7-10 cm lik
açıklığa sahip bir teleskopla bile kırmızımsı yüzey özellikleri, uçlaklardaki buzul
alanları ve bulutları görülebilir. Fransız-Đtalyan gözlemci Giovanni Domenico
Cassini 1600′ lü yıllarda Mars üzerindeki belirgin işaretleri gözleyerek dönme
dönemini 24sa 37dk olarak belirledi.
Mars Üzerindeki Mevsimsel Değişiklikler
Mars, Yer’deki gibi mevsimlere sahip olmasına rağmen herbir mevsim iki
kat daha uzun sürer. Çünkü, bir Mars yılı bizimkinin hemen hemen iki katıdır.
1700 ve 1800′ lü yıllarda yapılan teleskopik gözlemlerle Mars’ın mevsimsel
değişiklikler gösterdiği bulunmuştur. Mars’ın bir yarıküresinde görülen yaz
mevsiminde, gezegen daha parlak, beyaz uçlak başlıkları daha küçülmüş ve bazen
görüş alanından kaybolmuş olarak görünür. Koyu renkli işaretler ise daha da
koyulaşır ve belirgin olarak seçilir. Bazı ilk gözlemciler karanlık alanları
okyanuslar olarak düşünmüşler ve yanılgıya düşmüşlerdir. Daha parlak, turuncu
alanlar ise çöller olarak adlandırılmaktadır.

Bazı şekiller biçimlerini kabaca korurlarken, bazıları yıldan yıla biraz
değişmektedir (Şekil 10.1). Bazı insanlar bu değişimleri Yer’deki gibi ekili
alanların değişimi veya kış mevsiminde ağaçların yapraklarını kaybetmesi ve
yazın yeniden yapraklanmasına bağlamışlardır. Bugün ise araştırmacılar değişen
bu işaretlerin toz akımlarından kaynaklandığını önermektedirler. Özellikle 1800′
lü yılların sonlarında yaşayanlar Mars’ta iklim ve bitki örtüsünün değiştiğine çok
inanmışlardır. Bu görüş Mars üstünde görülen “kanallara” kadar abartılmıştır.
113
Şekil 10.1. Mars’ın aynı tarafına ait üç görüntü: (a) 1971 de alınan bu fotoğrafta güney uçlaktaki
buz başlığı ve koyu işaretler görünmektedir; (b) 1973 de alınan bu fotoğrafta ise buz başlık kısmen
erimiştir. Sol tarafta görülen parlak sarı bulut, toz fırtınanın merkezi olarak kabul edilmektedir; (c)
1988 de CCD teknolojisiyle çekilmiş bir görüntü.
Mars Üzerinde Kanallar Var mı?
1869 yılında Roma’da Father Angelo Secchi “canali” ismini verdiği
çubuklu işaretler kullanarak bir Mars haritası yaptı. 1877 yılında ise Giovanni
Schiaparelli (Milan’daki bir gözlemevinin müdürü) bu terimi popülerize etti ve
114
daha dar çubuklar çizdi. Bunlar daha önceki gözlemcilerinkinden daha doğrusaldı.
Bu yapılar Mars üzerinde bir ağ oluşturmakta ve “kanal” olarak
adlandırılmaktadır.

Diğer birçok gözlemci böyle özellikler görememiştir. 1895 yılında tartışma
Percival Lowell ile yeniden alevlenmiştir. Lowell’a göre kanallar çok keskin,
belirgin çizgilerdir. Bir ağ şeklinde tüm yüzeyi şaşırtıcı biçimde örmektedirler ve
zeki yaratıklar tarafından yapılmış su kanalları olmalıdır. Tayfsal ölçümlere göre
Mars’ın kuru bir yer olması gerektiğini öneren Lowell’in varsayımına göre, nemli
bir yer olan Mars, su buharının atmosferden uzaya kaçması sonucunda çöllere
dönüşmüştür. Marslı uygarlıklar ise uçlaklardaki karlı-buzlu alanlardan, kuru-ılık
eşlek bölgelerine bu kanallar sayesinde su taşımaktadırlar.
Bu şaşırtıcı varsayım onlarca yıl sürüp gitmiştir. Uzay araçlarının Mars’ı
ziyaretinden sonra böyle kanalların olmadığı görülmüştür. Mars’ın yüzeyinde
görülen çubuklu işaretlerin büyük kanyonlar olduğu tahmin edilmektedir. Jeolojik
yapıları gösteren modern bir harita Şekil 10.2’de gösterilmektedir. En büyük
kanyon (Valles Marineris) ise Şekil 10.3’de görülmektedir.
Şekil 10.2. Mars’ın bir yüzey haritası. Gölgeli alanlar Yer’den görülen değişebilir alanlardır.
Kraterler ve yanardağlar gibi topografik özellikler Yer’den zor görülürler.
115
Şekil 10.3. Mars üstündeki büyük kanyon Valles Marineris (merkezin altında) bölgesini gösteren
fotoğraf. Fotoğrafın sol kenarında ise üç büyük yanardağ görülmektedir. Sağ tarafta ise büyük
göktaşı çarpma kraterleri görülmektedir.
116
MARS’ IN YÜZEY KOŞULLARI
Mars’ta yaşam olasılığını bulmak için oraya birçok uzay aracı
gönderilmiştir. Üç Rus uzay aracı ilk defa yüzeye 1971 ve 1974 yılları arasında
ulaşmıştır. Fakat hepsi de başarısız olmuş, hiçbiri faydalı veri gönderememiştir.
Mars’ a ilk başarılı iniş Viking 1 uzay aracı ile 20 Temmuz 1976’da (Ay’ a
ilk insanlı inişten tam yedi yıl sonra) gerçekleşmiştir. 3 Eylül 1976’da ise görevi
Viking 2 üstlenmiştir. Her iki iniş de yörüngede dolanırken görüldüğü kadarıyla
nispeten düzlük alana yapılmıştır. Ancak, Mars’lılara, çöllere, kanallara ve tarım
alanlarına rastlanmamıştır. Gezegenin kırmızı rengi Viking’in çektiği renkli
fotoğraflardan çok belirgin olarak görülmektedir. Bazı kayalar koyu gri, yer
benzeri lavlar gibi görülmektedir. Kayaların ve toprağın üstü pas gibi kırmızımsı
demir oksit mineralleriyle örtülüdür. Viking araştırmacıları Mars’ ın gündüz
gökyüzünü mavi yerine kırmızımsı olarak gördüler.
Mars Pathfinder
Astronomi dünyası yaklaşık 350 yıldır Mars ve Marslıları konuşuyor. Gizemini
hala koruyan bu gezegen artık bize daha yakın. Uzay çalışmaları programı içinde NASA
tarafından 1996 yılı sonuna doğru Mars’a gönderilen Mars Pathfinder uzay aracı yedi
aylık uçuşu sonunda 4 Temmuz 1997 tarihinde başarılı bir inişle Mars yüzeyine kondu.
Paraşüt, roket ve hava yastıklarını kullanarak yüzeye ulaşan robotik araç, Mars
üzerine 1976 yılında ulaşan Viking 1 uzay aracının 800 km güneydoğusuna Ares Vallis
bölgesine indi. Đlk alınan bilgilere göre iniş işlemleri umulandan daha başarılı olmuştur.
Büyük paralar harcanarak gönderilen uzay araçlarında olabilecek küçük hasarlar bile
planlanan programı bozmaya yetmektedir. Örneğin 5 yıl önce atmosfer dışına gönderilen
Hubble Uzay Teleskobu’nda görülen bir bozukluğu düzeltmek üzere harcanan para,
kaybedilen zaman ve iş gücü, işlemleri bir süre olumsuz yönde etkilemiştir.
Pathfinder’ın inişinden bir süre sonra yeryüzüne ilk fotoğraflar ulaşmıştır. Mars
kayalarının ve toprağının analizleri görevini üstlenen Mars Arabası olarak
adlandırabileceğimiz Sojourner, Mars’ın kırmızı-kahverengi görüntüsü içinde araçtan
ayrılmış ve kısa bir süre içinde görevine başlamıştır. Altı tekerleği üzerinde yüzeyde
yürüyen bu robotik arabadan alınan verilerle yüzeyin yapısı hakkında önemli bilgilere
ulaşılacağı umulmaktadır.
Pathfinder uzay aracı başarılı bir iniş yapıp göreve başladıktan sonra NASA bir
duyuru yaparak bu Mars istasyonunun adını değiştirdi. 1996 Aralık ayında kaybettiğimiz
dünyaca ünlü astronom Carl Sagan’ın anısına Pathfinder’ın adı Sagan Memorial
Station oldu. Bilindiği gibi Carl Sagan gezegen araştırmalarında büyük çaba sarfetmiş,
117
popüler astronomiyi halka ulaştırmayı bilen, TV’de yaptığı belgeseller ve yazdığı
kitaplarla tanınmış ünlü bir araştırmacıydı.

Uçlak bölgelerindeki buz başlıklarıyla, dev havzalarıyla, inanılmaz derecede
büyük volkanlarıyla karşımızda duran Mars, 10 cm çapında teleskobu olan herkese çok
güzel bir poz vermektedir. Gökyüzünde çıplak gözle görülebilecek kadar parlaktır ve
kırmızı rengiyle hemen farkedilebilmektedir.
Mars yüzeyini kendi teleskobunuzla seyrederken veya Pathfinder’den gelen
sonuçları dinlerken 350 yıl öncesinde de bu gezegenin araştırıldığını düşünmeliyiz.
Galileo ve diğer astronomlar yeni keşfedilen teleskoplarla Mars’ı gözlerlerken,
gezegenin ilk kaba taslak resmi 1636 yılına kadar ortaya çıkarılamadı. Bu ilk çizim
Francisco Fontana isimli bir Đtalyan amatör tarafından yapıldı. Christiaan Huygens de
Mars’ın ilk çizimlerini yapanlardandır. Genelde, astronomların görüşü, karanlık
bölgelerin okyanuslar ve aydınlık alanların da kara parçaları olduğu yönündeydi.
Mars’ın bugünkü haritaları yeryüzeyinden gözlenerek yapılanlardan daha
ayrıntılıdır. Başarılı uzay uçuşları ile çıkarılan ayrıntılı haritalarda tüm detaylar hassas
bir şekilde verilmektedir.
Uzay araçlarından Mars’a ilişkin alınan görüntüler yüzeyde kanalların olmadığını
kanıtlamıştır. Ayrıca, son teknikle Yer’den gözlenen çoğu özelliklerin gerçek jeolojik
yapılarla aynı olduğu görülmüştür.
Uydumuz Ay’da olduğu gibi, Mars’ın yüzeyi iki belirgin bölgeye ayrılır: alçak
düzlükler ve yüksek tepeler. Bir teleskopla Mars’a baktığınızda bu bölgeleri
farkedebilirsiniz. Alçak düzlükler daha ziyade kuzey yarımkürede bulunurlar. O yüzden
gezegenin bu kısmı daha açık bir tonda görünür. Gezegenin bu yarısı daha genç volkanik
maddelerden oluşmuş bir manzara gösterir.
Öte yandan, güney yarımküre de daha koyudur. Buranın yüzeyi daha kabadır.
Çarpmalardan oluşmuş çakıllarla örtülüdür. Flammarion ve Antoniadi’nin 1901 yılında
yaptıkları haritalarda burasını Mare Australe, güney okyanusu olarak adlandırılmıştır.
Burada oldukça yaşlı kraterler bulunmaktadır. Belki de 3.5 milyardan daha önceki
dönemlerde oluşmuş ağır göktaşı bombardımanlarına ait yapılardır.
Atmosferin Kimyasal Yapısı
Mars atmosferi Viking uzay aracı tarafından analiz edilmiş ve yapısında
Çizelge 10.1′ de görülen gazlara rastlanmıştır. Bu gazlar gezegenin tarihi hakkında
ipuçları vermektedir. Venüs gibi Mars da çoğunlukla CO2’den oluşmuş bir
atmosfere sahiptir. Bu gaz belki de gezegenin volkanik aktiviteleri sonucunda
açığa çıkmıştır. Yer ve Venüs tartışmalarında olduğu gibi volkanik gazlar
118
içerideki CO2 ce zengin kayaların erimesi sonucunda üretilmektedir. Venüs’ e
karşıt olarak, Mars ince bir atmosfere sahiptir. Değişik tayf çizgi delilleri bugünkü
ince CO2’in daha kalın ilk CO2 atmosferin kalıntısı ortaya koymaktadır.
Çizelge 10.1. Mars atmosferinin kimyasal yapısı
Gaz Hacim Yüzdesi
CO2 (karbon dioksit) 95
N2 (azot) 2.7
Ar (argon) 1.6
CO (karbon monoksit) 0.6
O2 (oksijen) 0.15
H2O (su buharı) 0.03
Kr (kripton) iz
Xe (ksenon) iz
O3 (ozon) 0.000003
Mars Üzerinde Đklim
Mars çok soğuktur. Viking uzay araçlarının gönderdiği verilere göre hava
sıcaklıkları geceleri 187 K’den öğleyin 244 K’e kadar değişmektedir. Havadan
daha çok güneş ışığı soğuran toprak sıcaklığı ise 273 K’e kadar yükselmektedir.
Yani geceleri yüzeye yakın yerlerde
olu-şacak don eriyebilir veya su
buharı üretebilir. Rüzgarlar
genellikle 17 kmsa-1 den daha
yavaş hızla eserler, hızları zaman
zaman 50 kmsa-1 yi aşan rüzgarlara
da rastlanmaktadır. Bu gibi yüksek
hızlı rüzgarların bazı mevsimlerde
olduğuna inanılmakta-dır ve
Yer’den bakıldığında toz fırtınaları
olarak görülmektedirler. Hava
basıncı ise Yer’dekinin yakla-şık
%0.7′ si kadardır.
Mars’ın kutup başlıkları
olarak bilinen yapılar Mars atmosferinin donmuş gaz yapısını gösteren önemli delillerdir (Şekil 10.4).
Hatta, yazın bile donmuş küçük
buz başlıkları görülmektedir.
Şekil 10.4. Mars’ın güney uçlak buz başlığı.
119
Birçok araştırmacıya göre herbir kutupta görülen buz başlıklarının birkaç km
kalınlıkta olduğuna inanılmaktadır. Kış boyunca sıcaklıklar 146 K’nin altına düşer.
Bu sıcaklıkta karbondioksit bulutlar oluşur. Karbondioksit karı veya “kuru buz”
kutup bölgelerinde daha büyük alanlara yayılır.
Kaya Türleri
Mars kayaları lav akıntılarının parçaları olarak görülmektedir. Yapılarına,
renklerine ve kimyasal bileşimlerine göre sınıflandırılırlar. Toprakta ölçülen
elementlerin oranları Yer ve Ay üzerindeki basaltik lavlardan bulunan toprak
yapılarıyla uyum içindedir. Toprakta yaklaşık %1 oranında su bulunur. Bu suyun
varlığı ne sıvı ne de buz şeklindedir. Kaya parçacıklarının kristal yapısı içinde
H2O molekülleri olarak bulunur. Belki de geçmişte bol bulunan suyun bir kalıntısı
olabilir. Birçok araştırmacıya göre yüzeyin birkaç metre altında toprak içinde buz
bulunmaktadır (Şekil 10.5).
Şekil 10.5. Viking 2′ nin indiği yerden iki görüntü. (a) Yazın; (b) Kışın.
BÜYÜK JEOLOJĐK YAPILAR
Yüzeyden alınan verilere ek olarak, yürüngede dolanan araçların çıkardığı
büyük ölçekli jeolojik yapıların haritaları ilginç yapılar ortaya koymaktadır. Tozlu
rüzgarların varlığı, Yer’den görülen değişik Mars görüntülerini açıklamaktadır.
Farklı mevsimlerde ve yıllarda uzay araçlarının yakından çektikleri fotoğraflar
değişik görüntüleri ve rüzgarların dağılımını daha iyi belirlemektedir.
Şekil 10.6’da görüldüğü gibi Mars’ a ait göktaşı çarpma kraterleri üç
nedenden dolayı ilgi çekmektedir. Birincisi, diğer gezegenlerde de görülen çarpma
120
kraterleridir. Đkincisi, Ay veya Merkür’ dekilerden daha küçük, değişim evrelerinin
ürünüdür. Lav akıntıları, rüzgarlar ve erozyonlar ile oluşmuş olabilirler.
Üçüncüsü, kraterler Mars’ ın yüzey özelliklerinin yaşı hakkında bir tahmin
sağlayabilir. Mars’ ın daha yaşlı, kraterce zengin bölgelerinin milyarlarca yıl
yaşında olduğuna inanılmaktadır. Buna rağmen en genç, kraterli volkanlar ve lav
akıntıları yalnız birkaç yüz milyon veya daha az yaşındadır.
Yüzey özellikleri arasında
özellikle büyük Mars volkanları çok
ilgi çekicidir. Bunlar 1971 yılında
Mariner 9 tarafından bulunmuştur. En
yükseği Olympus Dağı’dır. Etrafındaki çölden 24 km yükseğe kadar
çıkmaktadır. Tabanı çok geniş olup
500 km çapındadır (Şekil 10.7).
Yakınında benzer boyutlu volkanlar
bulunmaktadır. Bunlardan bazıları
hala aktiftir. Valles Marines gibi
kanyonlar tektonik hareketler sonucu
oluşmuştur. Yer üstündeki Kızıl Deniz’e benzer bir tektonik özelliktir.
Hemen hemen aynı boyuttadırlar.
Şekil 10.7. Mars’ın en yüksek dağı olan Olympus’un tepesi.
Şekil 10.6. Mars’ın yaşlı kraterlerinden bir
görüntü.
121
MARS’ IN UYDULARI: PHOBOS VE DEIMOS
Mars’ın gizemi yalnız yüzeyiyle ilgili
değildir. Amerikan astronom Asaph Hall
1877’de Mars’ın bir uydusunu gören ilk insandır.
Kısa bir sonra, iki uydusunun konumlarını
işaretlemiş ve içteki uyduya Phobos dıştakine
ise Deimos adını vermiştir. Viking ve Phobos-2
uzay araçlarının yakın geçişlerinden sonra bu
uyduların siyah, patates şekilli ve kraterli
uydular olduğu bulunmuştur (Şekil 10.8 ve
10.9). Phobos daha büyüktür (20×28 km).
Deimos ise yalnız 10×16 km çapındadır.
Phobos ve Deimos’un kraterleri göktaşları ile olan çarpışmalar sonucunda oluşmuştur.
Phobos’ daki en büyük krater 8 km çapındadır ve
Şekil 10.8′ in üst kısmında görülmektedir.
Phobos, Mars’ın dönüş hızından daha hızlı dönmektedir. Karşılıklı çekim kuvvetlerinin etkisi altında kalan Phobos, Mars’a doğru
sarmal hareket yaparak yaklaşmaktadır. Yaklaşık 30 milyon yıl sonra
çarpacağı düşünülmektedir. Deimos
ise Mars ile eşzamanlı dönmektedir.
Uyduların atmosferleri veya jeolojik
aktiviteleri yoktur.
Şekil 10.8. Mars’ın daha büyük
uydusu Phobos.
Şekil 10.9. Mars’ın uydusu Deimos.
122
Kavramlar
Mars’ın dönme dönemi (Mars’ rotation period)
Mars üzerinde mevsimsel değişiklikler (seasonal changes on Mars)
Viking 1
Viking 2
Mars atmosferi (Martian atmosphere)
Mars’a ait göktaşı çarpma kraterleri (Martian meteorite impact craters)
Mars volkanları (Martian volcanoes)
PROBLEMLER
1. Gelecekte Mars’a gidecek bir astronotun deneyimlerinden faydalanarak Mars
üzerinde geçen bir günü tanımlayınız. Örneğin bir günün uzunluğu, manzara,
olası bulutlar ve rüzgarlar, olası tehlikeler ve gökyüzünde görülen cisimleri
düşünerek yaşanabilecekleri canlandırınız.
2. Mars ve Ay üzerindeki kraterlerin fotoğraflarını karşılaştırarak,
a. Benzer keskin kenarlı olanlardan hangisi daha fazla erozyona
uğramıştır?
b. Kraterlerin etrafındaki çevre şartları hakkında neler söyleyebilirsiniz?
3. Mars’ın jeolojik yapısını daha küçük gezegen Merkür ve dah büyük gezegen
Yer ile karşılaştırınız. Atmosfer, krater, volkan ve tektonik plateler hakkında
yorum yapınız.
4. Phobos ve Deimos’un yakından yapılan araştırmalrından ne tür bilimsel bilgi
kazanılır? Eğer Phobos ve Deimos’dan kaya örnekleri alınabilseydi hangi
ölçümler yapılabilirdi?
5. Varsayınız ki dış uzaydan güneş sistemini ziyarete gelmiş bir kişisiniz,
a. Eğer Yer üzerinde gelişigüzel bir yere Viking-türü bir araç indirip,
fotoğraf alsaydınız, iklimi inceleseydiniz, toprak analizi yapsaydınız,
bunlar size Yer hakkında neleri açıklardı?
b. Yer hakkında yeterli bilgi alabilmek için kaç iniş yeri gerekmektedir?
c. Aynı derecede bilgi alarak Mars’ ı karakterize etmek için kaç iniş
gerekmektedir?
123
PROJELER
1. Mars gezegenini en az 15 cm açıklığa sahip bir teleskopla karşı konumdayken
yaklaşık birkaç hafta gözleyiniz. Teleskobunuzun büyütmesinin en az 250-300
olmasında fayda vardır. Gezegeni tarayınız. Ayrıntıları görebiliyor musunuz?
Örneğin kutup başlıklarından birini, kuzey ve güneyde turuncu disk üzerine
binmiş kenarda, küçük parlak beyaz alanları farkedebiliyor musunuz? Herhangi
bir karanlık bölge görebiliyor musunuz? Gecenin farklı zamanlarında farklı
gecelerdeki görüntüleri karşılaştırınız. (Mars bir tam dönüşünü yaklaşık 24
saatte tamamladığından, Mars’ ın aynı yüzü Yer’e aynı saatte tekrar karşı
gelecektir.) Eğer Mars yüzeyinde hiçbir şey göremiyorsanız, bunun üç
açıklaması olabilir: Gözlem koşulları çok kötüdür; birkaç belirgin yüzey
özelliği olan Mars yüzü Yer’e bakıyordur; Mars üstünde büyük bir toz fırtınası
vardır, yüzey şekillerini görmenizi engelliyordur.
2. Bir Mars haritası kullanarak Mars üzerinde hangi bölgeye baktığınızı
belirleyiniz.

124
BÖLÜM 11
JÜPĐTER VE UYDULARI
Şu ana kadar gördüğümüz yerbenzeri gezegenler Güneş’e oldukça yakın
gezegenlerdi. Şimdi o bölgeden ayrılıp dış güneş sistemine doğru hareket ediyor,
yani asteroid kuşağının ötesindeki bölüme geçiyoruz.
DIŞ GÜNEŞ SĐSTEMĐNE GĐRĐŞ
Dış güneş sisteminde dört dev gezegen (Jüpiter, Satürn, Uranüs ve
Neptün) ve bir küçük gezegen, Pluto bulunur. En büyük gezegen olan Jüpiter,
gezegenlerin toplam kütlesinin %71’ini içinde bulundurur. Yani, diğer tüm
gezegenlerin toplamından yaklaşık 2.5 kat daha büyüktür. Dört dev gezegen, sahip
olduğu uydu sayısıyla (yaklaşık 50 tane) büyük bir uydu topluluğuna ev sahipliği
yapar. Bu dört dev gezegenin hepsi beraber toplam gezegen kütlelerinin %99.5’ na
ve bilinen uyduların da yaklaşık %91’ ine sahiptir.
Dört dev gezegenin ortalama yoğunlukları (700-1600 kgm-3) yerbenzeri
gezegenlerinkinden (3900-5500 kgm-3) daha düşüktür. Satürn’ün yoğunluğu 700
kgm-3 tür ve yeterince büyük bir okyanus bulabilseniz, yüzer (suyun yoğunluğu
1000 kgm-3). Bu benzetme aslında oldukça anlamlıdır. Çünkü, dev gezegenler sıvı
hidrojen gibi düşük yoğunluklu sıvılardan oluşmuşlardır.
Jüpiter’in çapı, Yer çapının 10 katından biraz büyüktür. Satürn’ün çapı ise
10 katın biraz altındadır. Uranüs ve Neptün’ün çapları ise Yer’inkinin yaklaşık 4
katı kadardır.
Dış güneş sistemi hakkında belki de unutulmaması gereken en önemli ilke,
Güneş’ten uzaklaştıkça cisimlerin daha soğuk olması ve iç güneş
sistemindekilerden daha fazla buz içermeleridir. Çünkü, Güneş’i ve etrafındaki
gezegenleri oluşturan gazlar çoğunlukla hidrojendir. Dış güneş sisteminde oluşan
buzlar; su (H2O, metan (CH4) ve amonyak (NH3) gibi hidrojenin donmuş
bileşikleridir. Đç güneş sistemi gibi daha ılık bir ortamda bu maddeler gaz formda
bulunur ve katı gezegenlerin kütlesine eklenmez. Bu yüzden, yerbenzeri
gezegenler gibi kaya yapı oluşumlar yerine, dış güneş sisteminin cisimleri kaya ve
buz (genelde yapının %50’sinden fazlası buz) oluşumlardır. Bu durum dış güneş
sistemindeki dünyaların birçok özelliklerini açıklamaktadır. Dev gezegenler iki
nedenden dolayı devdir: (1) Kaya yapıya ek olarak buza sahiptirler ve (2)
125
oluşumları süresinde büyük boyutlara ulaştıklarından yüzey çekimleri de çok
büyük olur. Bundan dolayı çevrelerindeki hidrojence zengin gazları çekmeye
başlarlar. (Yer’ in ve küçük gezegenlerin çekimi bu hafif gazları tutamayacak
kadar zayıftır.) Onun için dev gezegenler büyük ve hidrojence zengin dünyalardır.
Yüzeyleri renkli bulutlarla kaplanmıştır. Kalın atmosferleri ilkel Yer atmosferine
benzeyen bazı ipuçlarını taşımaktadır. Benzer olarak, dış güneş sistemindeki
uyduların çoğu buzlu veya kirli-buz yüzeylere sahiptir. Bunların bazılarının
üstündeki jeolojik işlemlerden dolayı yüzeyin buzlu yapısında bozulmalar,
buharlaşmalar olmuştur. Sonuçta buzlu yüzeyler yerini daha karanlık görüntülere
ve toprakça zengin yüzey yapılarına bırakmıştır. Bazılarında ise, iç ısı buzu eritmiş
“sulu lav” akıntıları parlak buz yollarını oluşturmuştur. Bu uyduların bazıları
Merkür ve Pluto gezegenlerinden daha büyük ilginç dünyalardır (bkz. Şekil 8.1).
JÜPĐTER
Bir haftalık gözlemler boyunca bir amatör teleskopla bile Jüpiter’in bulut
desenlerinin değişimi Şekil 11.1’ de görüldüğü gibi farkedilebilir. En belirgin
desen, Jüpiter’in eşleğine paralel karanlık ve aydınlık bulut bantlarının (Şekil
11.2) oluşturduğudur. Karanlık olanlara “kuşak” ; parlak olanlarına ise “bölge”
adı verilir. Bu kuşaklar içinde çok zayıf lekeler ve yollar oluşur, gelişir ve yok
olur. Bu yapılar küçük gibi görünse de, bunlardan bazıları Yer’den bile büyüktür!
Daha küçük olanlar gün mertebesinde gelişmelerine rağmen daha büyük olanlar
birkaç ay veya yılda kaybolmaktadırlar. Karanlık bulutlar gelişerek birkaç ay veya
yıl içinde tüm parlak bölgeleri karartırlar (Şekil 11.3). Bulutların amonyak,
amonyum hidrosülfid buz kristalleri ve donmuş buz yapılardan oluştuğuna
inanılmaktadır.
Şekil 11.1. Jüpiter’in (a) Yer’den en iyi teleskoplarla ve (b) bir uzay aracından alınmış görüntüsü.
126
Şekil 11.2. Jüpiter’in Yer’den bakılan bir teleskopla görülebilen bulut yapısı.
Bulut kuşakları ve
bölgeleri belirgin renklere
sahiptirler (bkz. Şekil 11.1).
Kuşaklar genelde kahverengi,
kırmızımsı veya hatta yeşilimsi
görülürlerken, bölgeler açık kahverengi, beyazımsı veya sarımsı
görülürler. Alacalı renkler küçük
ölçekli bulutların yapısını ortaya
koyar (Şekil 11.4). Fotokimyasal
reaksiyonların neden olduğu
renkli yapılar içinde hidrojen
sülfid, organik parçacıklar veya
metalik sodyum parçacıkları
bulunur.
Şekil 11.3. Jüpiter’in değişik bulut yapılarını, kuşak
ve bölgelerini gösteren fotoğraflar.
127
Şekil 11.4. Jüpiter’in yakın plandan çekilmiş bulut yapısı. Kırmızımsı-kahverengi oval yapı
Yer’in yarıçapından daha büyüktür.
Jüpiter’in Atmosferi
Jüpiter’in bulut materyali, Yer’den görüldüğü gibi genişlemiş atmosferinin
yalnız küçük yapısal özellikleridir. Yer atmosferini oluşturan gaz içinde
çoğunlukla azot ve oksijen ile su buharının yoğunlaşmalarından oluşan su
128
damlacıklı ve buz kristalli bulutlar bulunur. Jüpiter’de ise gaz, daha ziyade
hidrojen ve helyum ile amonyak, su buharı ve diğer küçük bileşiklerden oluşmuş
yoğun bulutlarla kaplıdır (bkz. Çizelge 12.1). Jüpiter atmosferinin kimyasal yapısı
incelendiğinde kütlenin beşte dördünün hidrojenden, beşte birinin ise helyumdan
oluştuğu görülür. Bu karışım, bizim azot/oksijen dolu atmosferimizden çok
farklıdır. Hidrojen ve helyumun tüm gezegenleri oluşum anında saran “fosil”
gazlar olduğu düşünülmektedir. Güneş de benzer gazlardan oluşmuştur. Jüpiter’ in
atmosferinde şu anda su, amonyak ve metan da vardır. Voyager 1, 2, 1979 yılında
diğer gazların izlerine de rastlamıştır.
Gezegen, Güneş’ten çok uzak olduğu için üst atmosferinin sıcaklığı çok
düşüktür (-133 K derece). Kızılöte gözlemlerle bulunan sıcaklık değerlerine göre
daha alt katmanlardaki zehirli bulutlar daha ılıktır.
Bulutlarda görülen boşluklar daha alt katmanlarda bulunan 250 K
sıcaklıklı sis tabakasıdır. Bu bölgeler ilkel Yer atmosferinde bulunan hidrojen
bileşikleriyle doludur. Bazı bilimcilere göre karmaşık organik moleküller bu
ortam içinde evrimlerini sürdürebilirler. Jüpiter atmosferine ilişkin son modellere
göre bulutlardan 60 km altta bulunan katmanlardaki sıcaklık Yer yüzeyindeki
sıcaklığa yakındır.
Jüpiter atmosferinde varolan büyük fırtınalar sonucunda, güney tropikal
bölge içinde çok büyük oval biçimli kırmızımsı bir leke yapı ortaya çıkmaktadır.
Bu leke önce 1665 yılında G.D. Cassini tarafından bulunmuş daha sonra 1887
yılında varlığı kesinleşmiş ve Büyük Kırmızı Leke adı verilmiştir (Şekil 11.1, 11.2
ve 11.3). Kırmızı lekenin boyutları 40 000 km’ ye ulaşmaktadır. Bu ve benzer
lekelerin hepsi atmosferde varolan fırtına sistemleridir. Kırmızı Leke’ye yaklaşan
küçük bulutlar bir girdaba yakalanıp saatin dönme yönünün ters yönünde
dönmektedirler.
Jüpiter’in Dönmesi:
Bulut kuşakları ve bölgeleri eşlek yakınında 9sa 50dk, daha yüksek
enlemlerde ise ortalama 9sa 56dk lık dönemlerle dönmektedirler. Kırmızı lekenin
ise kendine ait bir hızı vardır. Bulutlara göre bazen ileride bazen geride kalır.
Gezegenin dönmesine ilişkin tahmin edilen en iyi değer 9sa 55dk.5 dir. Bu değer
derin atmosfer katmanlarından alınan radyo ışınlarından saptanmıştır. Ancak, bu
dönemlerin hiçbiri Jüpiter’in bulutlarının altında bir katı veya akışkan yüzeyi
olduğunu ortaya koymamaktadır.
129
Jüpiter’ in Kızılöte Işınımı
Jüpiter güneş ışığını yansıtmasına rağmen kızılöte ısısal ışınım da salar. Bu
ışınım gezegenin kendi ısısından dolayı üretilir. Bu ışınımın toplam miktarının
ölçümlerinden gezegenden yayılan toplam enerji miktarı ortaya çıkarılır. Ortaya
çıkan şaşırtıcı sonuca göre Jüpiter, Güneş’ten soğurduğu enerjinin iki katını
salmaktadır. Bu durum Yer veya diğer yerbenzeri gezegenlerdeki durumdan çok
farklıdır. Bu gezegenlerde içeriden yayılan ısı boşlanabildiği halde Güneş’ten
alınan ısı ön plana çıkar. Jüpiter’in bu ekstra iç ısı kaynağı nereden gelmektedir?
Kuramcılara göre Jüpiter yavaşça büzülmekte, serbest kalan çekimsel
enerji ısı ve ışınım olarak yayınlanmaktadır. Bu ışınım, Jüpiter oluştuğu anda daha
yeğindi bugün gözlenen değerlere göre ışınımın yeğinliği sürekli azalmaktadır.
Jüpiter kendi enerjisini yaymasına rağmen gerçek bir yıldız değildir.
Çünkü enerjisi termonükleer füzyon ile üretilememektedir. Bu yol bir yıldızın
enerji üretim yoludur. Jüpiter’in kütlesi merkezdeki yıldız benzeri reaksiyonları
başlatmaya yetecek basınç ve ısıyı oluşturacak kadar büyük değildir.

Jüpiter’ in Đç Yapısı ve Yüzeyi
Bulutlar altında nasıl bir Jüpiter vardır? Ortalama yoğunluğu Yer’deki gibi
kaya ve demir bir gezegen olması için çok azdır. Jüpiter’in içinin %60’nın
hidrojen olduğuna inanılmaktadır. Daha ağır elementler silikat veya demir olarak
çekirdek bölgesine dağılmışlardır. Bazı kuramsal modellere göre çekirdek Yer
boyutunun iki katından daha fazladır ve sıcaklığı 30 000 K dolayındadır.
Hidrojen, Jüpiter’ in içindeki yüksek basınç altında metalik hidrojen olarak
adlandırılan pek bilinmeyen bir formda bulunur. Şekil 11.5’ de görüldüğü gibi
Jüpiter’ in içinin yarısından fazlası likit metalik hidrojen olmalıdır. Bu bölgedeki
konveksiyon akımları ısıyı yüzeye taşır ve elektrik akımları Jüpiter’in manyetik
alanını oluşturur. Daha dış kısım ise sıvı moleküler hidrojen (H2) denizidir.
Burada katı bir yüzey yoktur, sıvı hidrojenle değişik bileşiklerin kristallerinin
karışımı bulunmaktadır.

Jüpiter’in Uyduları

Jüpiter’ in, çapları 8 km den başlayan 16 uydusu vardır. Bunların içinden,
ikisi Merkür’ den biraz büyük olmak üzere, dördü oldukça büyüktür. Uydular
130
Şekil 11.5. Jüpiter’in içi ve atmosferinin şematik görüntüsü.
bulunuş sırasına göre numaralanmıştır. Dört büyük uydu 1610 yılında Galileo ve
Alman astronom Marius tarafından birbirini izleyen iki gece içinde yeni bulunan
teleskopla birbirlerinden bağımsız olarak bulunmuştur. Daha sonra bu gök
cisimlerine Galilean uyduları adı verilmiştir. Astronomi tarihini anımsayacak
olursak bu buluş, Ptolemik görüşü reddetmekte, Kopernik kuramını
desteklemekteydi. Çünkü Galileo’ya göre bu uydular Jüpiter’in etrafında
dolanmaktaydı. Bütün cisimlerin Yer etrafında dolandığını (Ptolemik Model)
desteklemiyordu. Şu andaki bilgilerimize göre bu uydular tarihsel olduğu kadar
jeolojik olarak da ilginçtirler. Yapılan tayfsal araştırmalara göre uyduların yüzey
materyalleri biraz farklıdır.
Jüpiter’in uyduları incelendiğinde “iki” ana materyale rastlanmaktadır.
Birincisi, buz veya değişik buz türlerinin karışımıdır. Özellikle “su buzu” en bol
bulunanıdır. Diğer buzlar ise donmuş CO2 (“kuru buz” olarak adlandırılır),
donmuş metan ve diğer donmuş materyallerdir. Bu buz karışımı parlak, beyazımsı
bir renge sahiptir.
131
Đkinci tür ana materyal ise karbon ve karbonlu bileşiklerden oluşan çok
siyah kaya benzeri yapılardır. Bazen bu yapılar çok koyu kahverengimsi renge
bürünürler. Bunlar belki de karbondan oluşmuş renkli organik bileşiklerdir.
Jüpiter’in uyduları üstündeki materyal modelini “tuz ve karabiberin” karışımına
benzetebiliriz. Beyaz materyal, buzu; siyahlar ise toprak veya kayaları temsil
etmektedir. Bazı cisimlerin yüzeylerindeki buz uzaya kaçtıkça isli, kömürümsü
materyal geride kalır ve koyu, siyah rengi verir. Diğer cisimler üzerinde, fışkıran
su buzlu yüzeyi örter ve beyazımsı renge bürünmesini sağlar. Bazı cisimler ise iki
materyalin karışımından dolayı hala grimsi bir renge sahiptir. Bu kavramlar
Jüpiter’in büyük uydularının neden farklı özelliklere sahip olduğunu açıklamaya
yardım eder. Bazı ısınma etkileri Jüpiter yakınında çok kuvvetli olduğundan daha
yakındaki uyduların başlangıçtaki soğuk, buzlu materyal yapılarını değiştirir.
Uyduların Üç Sınıfı
Jüpiter’in uydu sistemi bir deseni andıracak şekilde dizilmiştir. Aynı durum
ileride Satürn’de de karşımıza çıkacaktır. Dev gezegenlerin uydularının üç genel
sınıfı vardır. Sistemin en dış kenarında “en dış, yakalanmış uydular” bulunur.
Bunlar gezegenin çekiminden dolayı yakalanmış asteroidler olarak bilinir. Orta
uzaklıklarda “büyük ve orta boyutlu uydular” yeralır. Jüpiter’de bu tür uydulara
Galileo uyduları denir. Gezegene yakın olanlara ise “yakın parçalanmış
uyducuklar” adı verilir. Şekil 11.6, Jüpiter’in uydu sistemini ölçekli olarak
gösterŞekil 11.6. Jüpiter’in “minyatür güneş sistemi” ve uyduları.
132
mektedir. Jüpiter’in en dış uydularının yörüngeleri herbiri dörtlü iki gruba
ayrılmıştır (diyagramın sağ yarısında görülenler). Dört büyüklerin (Galilean
uyduları) yörüngeleri gezegene oldukça yakın (sol altta) görünmektedir.
Parçalanmış durumdaki çok küçük uyduların yörüngeleri ise bu şekilde
gösterilmemiştir.
En Dış Uydular: Yakalanmış Siyah Asteroidler
En dış sekiz uydu Jüpiter’den çok uzaktır. Eğer, bu uydular biraz daha uzak
olsalardı, Güneş’in çekimi onların hareketlerini kontrol etmede Jüpiter’den daha
önemli olurdu. Fiziksel olarak bakarsak, bu uydular birçok asteroidin yüzeyi gibi
siyah yüzeylere sahiptiri Yüzeylerinde bulunan buzlar güneş ışınlarından dolayı
zamanla uzaya doğru buharlaşmış ve geriye siyah, isli yüzeyler kalmıştır. Bu
nedenle, astronomlar bu uyduların Jüpiter’in doğal uyduları olmadığına; ancak,
Güneş etrafında dolanan ve Jüpiter’e yakın geçişleri sırasında ona yakalanan
asteroidler olduğuna inanmaktadırlar. Güneş sisteminin oluşum zamanında
Jüpiter’ in genişlemiş atmosferi vardı; asteroidler bu atmosfer içinden geçerken
yavaşlıyorlar ve bunun sonucunda da yakalanıyorlardı.
J6, J7, J10 ve J13 uyduları Jüpiter’den yaklaşık 12 milyon kilometre uzakta
dolanırlar ve Jüpiter’in eşlek düzlemiyle 27° lik açı yaparlar. Bu uyduların hepsi
bizim uydumuz Ay’da olduğu gibi yörüngelerinde “ileri hareket” ederek dolanırlar.
(Bu hareket güneş sistemindeki yörünge hareketlerinin “normal” doğrultusudur.
Yani, kuzey gök uçlağından bakıldığında saatin dönme yönünün tersi
doğrultusundaki harekettir (Bkz. Şekil 11.6). Fakat J8, J9, J11 ve J12 uyduları
yörüngelerinde “geri hareket” yaparlar. (Kuzey gök uçlağından bakıldığında saatin
dönme yönünde) Bu uydular, Jüpiter’ in eşleği ile 52° lik açı yaparak 23 milyon
kilometre öteden dolanırlar. Dış uydular nasıl oluyor da iki grupta öbekleniyorlar?
Analistlerin önerilerine göre yakalama işlemi boyunca (asteroidler Jüpiter’in ilkel
atmosferi içinden geçerlerken) bu uydular, hızları azaldıkça iki parçaya
ayrılmışlardır. Jüpiter’e yaklaşan parça ileri doğru hareket yaparken, diğer parça
benzer yörüngede geri hareket yapmaktadır. Daha küçük parçalar belki de
yörüngelerde keşfedilmeyi beklemektedir.
Bu uyduların hiçbirinin yakından çekilmiş fotoğrafı olmadığından onların
yüzey özelliklerini bilmiyoruz. Bunlar belki de Mars’ın uyduları, Phobos ve
Deimos gibidir. Gerçekten bu uydular görünüş, boyut ve evrim açısından Mars’ın
uydularına çok benzemektedirler. Phobos ve Deimos’un da yakalanmış karanlık
uydular olduğuna inanılmaktadır.
133
Dört Büyük Uydu (Galilean Uyduları)
Jüpiter’e doğru hareket
ettikçe Galileo uyduları olan dört
büyük uyduyla karşılaşırız.
Bunlar yakalanmış uydular değil,
Jüpiter sistemiyle aynı anda
oluşmuşlar-dır. Bunların en
dışında Callisto (Şekil 11.7)
vardır. Jüpiter’in ikinci büyük
uydusudur. Çapı 4800 km olup,
Merkür gezegenin-den yalnız %2
daha küçüktür.
Callisto, iç yapıya ilişkin
jeolojik aktivite işaretleri gösteren
ilkel bir gökcismidir. Göktaşı
çarpma kraterlerinin oluşturduğu
desenler ana yüzey yapısını
oluşturur. Callisto’ nun ortalama
yoğunluğu 1800 kg/m3
tür. Bu da
uydunun yarı buz ve yarı kaya materyalinden oluştuğunu gösterir (suyun
yoğunluğu 1000 kg/m3
ve
kayaların yoğunluğu 2500 kg/m3
).
Yüzey daha çok grimsi bir renge
sahiptir, buz ve karbonlu
bileşikle-rin karışımıdır. Koyu
renkli toprak yüzeyde
yoğunlaşmıştır. Göktaşı
çarpmaları buzun bir kısmını eritmiş ve buharlaştırmıştır. Şekil
11.7 de görüldüğü gibi, herbir
krater yüzeydeki toprağı fırlatmış
ve daha parlak olarak
görünmekte-dir. Yüzeydeki
kraterlerin sayısın-dan giderek
uydu yaşının 4-4.5 milyar yıl
olduğu tahmin edilmek-tedir.
5262 km çaplı Ganymede
hem Jüpiter’ in hem de güneş
Şekil 11.7. Callisto. Jüpiter’in dört büyük Galilean
uydusundan en dışardaki.
Şekil 11.8. Ganymede. Jüpiter’in dört büyük
Galilean uydusundan en büyüğü.
134
sisteminin en büyük uydusudur. Callisto’dan %10, Merkür gezegeninden %8 daha
büyüktür. Ortalama yoğunluğu 1900 kg/m3
olup, Callisto’ nun buz-kaya yapısına
benzer bir yapı sergiler. Şekil 11.8′ de görüldüğü gibi donmuş su buzundan
oluşmuş ince bir kutup başlığı vardır. Bu başlık, içeriden salınan su buharının ani
soğumasından oluşmuştur.
Ganymede, Callisto’dan daha büyük bir jeolojik evrim geçirmiştir.
Ganymede’nin yüzeyinin eski kısımları Callisto’nun yüzeyine çok benzerdir.
Oldukça kraterli, koyu renkli tozlu bir toprak yapısı vardır. Koyu renkli kabuk
üstünde görülen açık renkli yarılmalar iç ısıdan dolayı erimiş buz materyal
kalıntılarını göstermektedir. Bu buz yapılar yüzeyde genişlemelere ve çatlaklara
neden olmaktadır. Yer’deki lav akıntılarına benzer yapılar gösteren Galilean
uyduları, fışkırmış sudan oluşmuş buz akıntılarla kaplıdır (Şekil 11.9).

Şekil 11.9. Ganymede’nin buzlu yapısı.
Europa, Callisto ve
Ganymede’den daha küçük ve
daha farklı olan, daha iç uydulardan biridir. Yaklaşık bizim uydumuz Ay ile aynı boyuttadır. Yüzeye daha fazla su fışkırtılmış ve
yüzeyde donmuştur. Yaşlı, karanlık ve kraterli yüzeylere sahip
Ganymede ve Callisto’dan farklı
olarak ince bir buz katmanla kaplıdır (Şekil 11.10). Buz oldukça
parlak beyaz bir renge sahiptir.
2970 kg/m3
lük yoğunluğuyla
uydunun içi buzdan ziyade kaya
Şekil 11.10. Jüpiter’in buzlu uydusu Europa. yapılıdır. Yüzeydeki buz üstünde
135
görülmeyen kraterlerden dolayı, yüzeydeki buz oldukça gençtir. Buz kalınlığı 100
km kadardır. Sıvı su okyanusunun üstünde olabilir. Bu okyanusun da kaya bir iç
yapıyı sardığı tahmin edilmektedir. Buz yüzey ortalama birkaç yüz milyon yıl
yaşındadır ve sürekli oluşmaktadır. Voyager 2 fotoğraflarında görülen parlak bulut
patlayan bir gayseri işaret etmektedir. Ekstra ısı kaynakları erimiş sudan oluşmuş
genç buz akıntılarına neden olur.
En içeride yeralan Galilean uydusu Io’da daha büyük ısınma etkileri hala
görünmektedir. Bu özelliğinden dolayı Io, güneş sistemindeki en garip uydudur.
Europa gibi, Ay boyutlarındadır. Voyager 1 ve 2, tüm yüzeyde aktif volkanlar
bulmuştur. Sarı, turuncu ve beyaz sülfürlü bir yüzeye sahiptir (Şekil 11.11).
Peynirli, domatesli ve biberli pizzayı andırmasından dolayı “Pizza Uydu” diye
anılmaktadır.
Şekil 11.11. Jüpiter’in yanardağlı uydusu, Io.
Buz ve karbonlu bileşikler, Europa’daki erime, Io’nun patlayan volkanları
ve sülfür akıntıları ısı kaynağının ne olduğunu açıklayabilir mi? Voyager uzay
aracı yolu üstünde giderken araştırmacılar Io’nun yörüngesinin dairesel olduğunu
136
buldular. Komşu uyduların çekim kuvvetleri Io’nun Jüpiter’den olan uzaklığını
zaman içinde değiştiriyordu. Uzaklık değiştikçe, çekim kuvvetleri de Io’yu özel bir
yörünge üstünde hareket ettiriyordu. Bu hareketler Io’ nun içini ısıtıyordu. Yapılan
hesaplara göre bu ısınma etkisi diğer uydular içinde en fazla Io’da etkilidir ve
içinin erimesine neden olur. Voyager 1, Io’ya ulaşmadan birkaç gün önce bu tür
volkanlar bulundu. Birkaç gün sonra, Voyager güneş sisteminin en aktif
volkanlarını buldu. Bunların püskürtüleri 100 km’ ye kadar yükseliyordu. Io
üstündeki ısınma etkileri görünüşe göre çok kuvvetlidir. Başlangıçta bulunan suyu
(sıvı veya buz) tamamen eritmiş ve buharlaştırarak uydudan uzaklaştırmıştır.
Halkanın Dış Kenarındaki Parçalanmış Uyducuklar
Voyager tarafından bulunan sönük halkanın kenarına yakın bölgede, Io’dan
daha içeride en az dört tane uyducuk bulunur. Hepsi de Galilean uydularından çok
küçüktür. J5 Amalthea adlı olan, 1892 yılında bulunmuştur ve en büyükleridir.
270 km uzunluğunda 155 km genişliğindedir. Io’dan fırlatılan sülfür atomları ile
kaplanmış olduğundan turuncu renge sahiptir. Voyager tarafından bulunan diğer
üç uydu 40 km çapındadır. Birinin yörüngesi Amalthea ile Io arasındadır; diğer
ikisi Jüpiter’in halkasının dış kenerına çok yakındır. Bu küçük uyducuklar Jüpiter
yakınında oluşmuş ama bir göktaşı çarpması sonucunda parçalanmış olarak
görünürler. Gelen göktaşlarının hızı Jüpiter’in çekiminden dolayı çok yüksektir.
En yakın uyducuklar büyük bir olasılıkla bu yolla oluşmuştur.
Jüpiter’in Halkası
Jüpiter’in halkasının
Voyager tarafından bulunuşu sürpriz oldu. Halka çok
sönüktü ve halka düzlemi,
Yer’den bakış doğrultusuyla
hemen hemen çakışıyordu
(Şekil 11.12). Belki de
uyducukların parçalanmasından oluşmuş koyu renkli
mikroskopik parçacıklar
içermektedir. Bu parçacıklar üstüne etkiyen kuvvetler
onları Jüpiter’e doğru sarmal hareketler yapmaya
zorlamakta, böylece milyonlarca yıldır yavaş yavaş akan materyal bir halka
oluşturmaktadır.
Şekil 11.12. Jüpiter’in halkası.
137
Kavramlar
dev gezegen (giant planet)
kuşaklar (belts)
bölgeler (zones)
Jüpiter’in atmosfer yapısı (Jupiter’s atmospheric composition)
Jüpiter’in sıcaklığı (Jupiter’s temperature)
Büyük Kırmızı Leke (Great Red Spot)
Jüpiter’in içi (Jupiter’s interior)
metalik hidrojen (metallic hydrogen)
Galilean uyduları (Galilean satellites)
Endıştaki, yakalanmış uydular (outermost, captured moons)
büyük ve orta boyutlu uydular (large and intermediate-sized moons)
yakın, parçalanmış uyducuklar (nearby, fragmented moonlets)
ileriye ve geriye doğru olan uydu yörüngeleri (prograde and retrograde satellite
orbits)
Callisto
Ganymede
Europa
Io
Problemler
1. Hangi gezegen:
a. en büyük yüzey çekimine sahiptir?
b. en düşük yüzey sıcaklığına sahiptir?
c. en büyük atmosfer basıncına sahiptir?
d. en fazla hidrojene sahiptir?
e. en yüksek oksijen yüzdesine sahiptir?
2. Güneş sisteminde hangi gökcisimlerinin üstünde sıvı su okyanusları ve
damlacıklarının bulunmasını beklersiniz?
3. Ay üstündeki çekim ile Galilean Uyduları üstündeki çekimi nasıl
karşılaştırırsınız? (bkz. Çizelge 8.1) Güneş sisteminde hangi üç cisim,
Ay’dakine benzer çevre koşullarına sahiptir?
4. Io üstündeki toprak yüzeyini tanımlayınız.
5. Aynı boyutlu ve kütleli fakat Güneş’ ten farklı uzaklıklardaki yörüngelerde
dolanan iki büyük gezegen olsun.
a. Hangisi daha fazla hidrojene sahiptir? Neden?
b. Bu gezegenlerin yanardağ sayıları farklı olsaydı, hangisi daha fazla
karbondioksite sahip olurdu? Neden?
138
Projeler
1. Jüpiter’i 8 cm. lik bir teleskop kullanarak gözleyiniz. Kuşakları ve bölgelerini
çiziniz. En belirgin kuşaklar hangisidir? Hangi bölgeler en parlaktır? Sonuçları
bu kitaptaki fotoğraflarla karşılaştırınız. Kırmızı Leke veya diğer karanlık veya
parlak lekeleri gözleyebiliyor musunuz?
2. En az 2.5 cm lik bir teleskop veya büyük bir el dürbünü ile Jüpiter’i gözleyiniz.
Kaç uydu görüyorsunuz? Farklı günlerin farklı saatlerinde uyduları gözleyerek
uyduları kimliklendiriniz.
3. En az 15 cm açıklıklı bir teleskopla Jüpiter’in dönme dönemini Kırmızı
Leke’nin hareketine göre belirleyiniz.
139
BÖLÜM 12
EN DIŞ GEZEGENLER VE UYDULARI
Jüpiter, dış güneş sisteminde bulunan dört dev gezegenin ilkiydi. Jüpiter
ötesindeki gezegenler Satürn, Uranüs ve Neptün’dür. Dört devin herbiri büyük
kütleli bir gaz atmosfere, geniş bir uydu sistemine ve bir halka sistemine sahiptir.
Bu gezegenler, gezegenbilimcilere birçok bilgi kazandırır. Dev gaz gezegenlerin
karşılaştırılmasıyla, farklı uydu ve halka sistemlerinin sistematiği ve evrimi açığa
çıkarılır.
SATÜRN
Halkalarıyla meşhur olan
Satürn, halkaları Yer-konuşlu teleskoplarla kolayca görülebilen tek
gezegendir (Şekil 12.1). Gezegenin
kendisi Jüpiter’ den daha az ilgi
çeker ve Büyük Kırmızı Leke gibi
renkli özellikleri yoktur. Satürn’ ün
bulutları Şekil 12.2′ de çizildiği
gibi parlak bölgeler ve karanlık
kuşak-lardan oluşmuştur. Renkler
Şekil 12.1′ de görüldüğü gibi
sarımsı ve açık kahverengidir.
Renklerin ayrı-mı Jüpiter’deki
kadar iyi yapılamaz. Çünkü, Satürn
Jüpiter’e göre Gü-neş’ten iki kat
daha uzaktadır ve daha soğuktur.
Bu fark renklerin daha donuk
görülmesini açıklar. Çünkü, bulutların üstündeki sıcaklık 100 K civarındadır. Bu
sıcaklıkta renkli organik bileşiklerin oluşumu daha azdır. Karışmış renklere
rağmen, Satürn’ün atmosfer yapısı Jüpiter’inkine benzer. Genelde hidrojen (H2) ve
(He), az miktarda metan (CH4) ve diğer gazlar bulunur (Çizelge 12.1).
Jüpiter’in üstünde olduğu gibi, atmosferik sirkülasyon enleme bağlı olarak
değişir. Eşleğe yakın yerlerdeki dönme dönemi yaklaşık 10sa 14dk dır. Fakat uçlak
yakınındaki bulut oluşumları 10sa 40dk gibi daha uzun dönemlere sahiptir.
Şekil 12.1. Yer-konuşlu teleskoplarla çekilmiş en iyi
Satürn fotoğraflarından biri.
140
Şekil 12.2. Satürn’ün özellikleri.
Çizelge 12.1. Jüpiter ve Satürn’ün atmosferik yapıları
Tahmini kütle yüzdesi
Gaz Jüpiter Satürn
H2 (hidrojen) 79 88
He (helyum) 19 11
Ne (Neon) 1? ?
H20 (su) Đz ?
NH3 (amonyak) 0.5? 0.2
Ar (argon) 0.3? ?
CH4 (metan) 0.2? 0.6
C2H6 (etan) Đz 0.02
PH3 (fosfin) Đz Đz
C2H2 (asetilen) Đz Đz
Işığın bazı dalgaboylarını soğuran yüksek katmanlardaki metan sisi, Satürn’
ün bulut şekilleri arasındaki kontrastlığın çıkmasına neden olur. Voyager uzay
aracı Satürn’e yaklaşıncaya kadar bulut desenleri ortaya çıkarılamamıştı (Şekil
12.3 ve 12.4). Şekil 12.4′ deki gibi fotoğraflar, çalkantılı yapıyı ve
Jüpiter’dekinden daha kuvvetli doğuya doğru giden jet akıntıların varlığını ortaya
koydu. Bu jet akıntılar eşlek boyunca 450 kms-1 e varan hızlarla hareket ediyordu.
Yalnız daha büyük yapılar Yer’den görülebilmekte ve haftalarca izlenebilmektedir.

Satürn’ ün ortalama yoğunluğu bütün gezegenlerinkinden ve hatta suyun
yoğunluğundan bile daha azdır. Satürn, kaya materyalli, küçük bir çekirdeğe
sahiptir. Metalik hidrojen katmanı Jüpiter’inkinden daha küçüktür.
Atmosferinin
141
Şekil 12.3. Satürn’ün Voyager 2 tarafından alınmış olağandışı görüntüsü.
çoğu sıvı veya oldukça sıkışmış
gaz formda bulunan moleküler
hidrojendir. Satürn’ ün
merkezinde kaya bileşiklere sahip
bir çekirdek bulunur. Bunlar yer
benzeri bir gezegenin bileşikleri
gibidir. Fakat Yer’in kütlesinden
15 kat daha büyüktür.
SATÜRN’ÜN HALKALARI
Galileo, 1610 yılında Satürn’e ilk baktığında ilginç bir
görüntü ile karşılaşmıştı: bulanık
bir cismin her iki tarafında
bulanık bir disk yapı. Galileo bu
cismi üçlü bir cisim olarak çizdi.
1655 yılında Christian Huggens
gezegeni çevreleyen bir halka
Şekil 12.4. Satürn’ün bulut kuşakları. sistemi buldu. Küçük modern bir
142
teleskopla güneş sisteminin bu en büyük halka sistemi kolayca görülebilir.
Halkaların boyutları şaşırtıcıdır. Uçtan uca 274 000 km gelir. Kalınlığı ise 100 m
den daha azdır! Halkaların kalınlığı çok az olduğundan her 15 yılda bir, bir süre
Yer’den bakan gözlemciler halkaları göremez. Bu olay halka düzleminin bakış
doğrultumuzla çakışmasından kaynaklanır (Şekil 12.5).
Şekil 12.5. Satürn’ün Güneş etrafındaki 29 yıllık dolanımı boyunca, Yer’deki gözlemcilerin
gördüğü görüntüler. Gözlemciler Satürn’ü bazen halka düzleminin üstünden bazen de altından
görürler.
Satürn’ün halkaları milyarlarca küçük parçacıkların birleşiminden
oluşmuştur. 1895 yılında Đskoç fizikçi James Clerk Maxwell halkaların katı bir
disk olamayacağını gösterdi. Bu halka Satürn’e Roche limiti olarak isimlendirilen
belli bir uzaklıktan daha yakındı. Bu sınırlı uzaklık içinde, bir disk küçük
parçacıklara ayrılmalıdır. 1895 yılında Amerikan astronom James Kepler
halkaların farklı kısımlarının Satürn etrafında belli yörüngelerde farklı hızlarda
hareket ettiğini tayfsal olarak onayladı. Halkalara ait modern bir delil de uzay
araçlarının çektiği fotoğraflardan (Şekil 12.3) alındı. Halkaların bir kısmı katı
değildi. 1970 yılında Amerikalı astronomlar halka parçacıklarının donmuş su
bileşikleri olduğunu tayfsal olarak belirlediler (Lebofsky, Johnson ve McCord;
1970, Icarus 13, 226). Yer’den ve Voyager’dan yapılan değişik ölçümler
halkalardaki parçacıkların pin pon topundan ev boyutlarına kadar değiştiğini
gösterdi. Daha büyük ve daha küçük boyutlu parçacıklarda vardır. Halkalar
içinden bir görüntü Şekil 12.6′ da gösterilmektedir.
143

Şekil 12.6. Satürn’ün halkaları içindeki buz parçacıklarının sanal bir görüntüsü.
Halkalar arasında bazı boşluklar bulunmaktadır. En büyüğü, 1675 yılında
G. D. Cassini tarafından bulunduktan sonra Cassini boşluğu olarak
adlandırılmıştır (bkz. Şekil 12.1, 12.2 ve 12.3). Cassini boşluğunun dış tarafındaki
koyu karanlık halka bölgesi A halkası, iç tarafındaki daha parlak bölge B halkası
olarak adlandırılır. Diğer halkalar ve daha ince boşluklar teleskopik gözlemlerle
haritalanmış ve Şekil 12.2′ de gösterilmiştir.
Voyager 1 ve 2′ nin fotoğraflarını gören araştırmacılar büyük bir şaşkınlık
geçirdiler. Çünkü Şekil 12.2′ de görülen birkaç büyük boşluğun dışında binlerce
ince yapılı boşluk ve halka görünmekteydi (Şekil 12.7). Bu gibi bir ince yapıyı
oluşturan şey neydi? Bir kurama göre görünmeyen uyducuklar halka parçacıkları
arasından geçerek bu parçacıkları kenarlara savurmuştur. Bu kuramı destekleyen
yönde Voyager 1 uzay aracı iki tane 200 km çapında uyducuk bulmuştur. Bu
uydulara “kılavuz uydu” denilmektedir. Voyager 2 halkalar arasında yeralan
birkaç km çaplı kılavuz uyduları bulmayı başaramadı. Herşeye rağmen halka
yapıların bilinmeyen uyduların ve hala görülemeyen uyducukların neden olduğu
çekimlerden kaynaklanan toplanmalardan oluştuğuna inanılmaktadır.
SATÜRN’ÜN UYDULARI

Satürn’ün uydu sistemi Jüpiter’inki gibi geniş ve ilginç dünyalar
içermektedir. En az 17 uydusu vardır (bkz. Çizelge 8.1). Jüpiter sisteminde olduğu
gibi uydularını üç sınıfta inceleriz. Satürn, en dışarda yakalanmış bir uyduya, orta
144
uzaklıklarda biri büyük diğeleri orta büyüklükte uydulara ve halkaların hemen
yakınında parçalanmış uydulara sahiptir.
Şekil 12.7. Satürn’ün halkalarının yakından çekilmiş görüntüsü.
Satürn’ün yakınındaki, parçalanmış uyducuklar

Şekil 12.8′ de halka sisteminin hemen
dışındaki yörüngelerde dolanan beş küçük
uydudan biri görülmektedir. Yüzeyi oldukça
kraterlidir. Yukarıda sözedildiği gibi büyük
çarpışmalar belki de ana gövdeyi veya diğer
yakın uyducukları oluşturmaktadır. Geriye
kalan kalıntılar ise Satürn’ün halka sistemidir.
Bu yüzden, yakın uyducuklar halkaların “fosil
kalıntıları”dır.
Satürn’ ün orta boyutlu uyduları

Orta uzaklıklarda yedi tane orta
boyutlu uydu ve bir tane dev uydu vardır.
Orta boyutlu uyduların çoğu parlak, kraterli
ve buz yüzlü dünyalardır. Şekil 12.9′ da 1118
km çaplı Dione uydusu bir örnek olarak
gösterilmektedir. Geri zemindeki portakal Şekil 12.8. Satürn’ün uydusu S11.
145
renkli yapı Satürn’ün bulutlarıdır. Bu uyduların yoğunlukları onların genelde buz
yapıda olduğunu ortaya koyar.
Bu uyduların bazılarının
kendine has özelliği vardır. Örneğin, bunların çoğu yaşlı, kraterli
yüzeye sahipken, 500 km çaplı
Enceladus, Jüpiter’in uydusu
Europa’nın yüzeyini hatırlatan
daha genç, seyrek kraterli yüzeye
sahiptir (Şekil 12.10). Bu, güneş
sistemindeki en parlak yüzeydir.
Enceladus’un bir miktar iç ısıya
sahip olduğu, yüzeye çıkan suyun,
buzlu yüzeyi oluşturduğuna
inanıl-maktadır.

Diğer olağandışı bir uydu
1436 km çaplı Iapetus’dur. Satürn’
ün ve Jüpiter’in diğer bazı uyduları ve uydumuz Ay gibi bir yüzünü Satürn’e doğru
dönük tutar. Bundan dolayı Iapetus, yörüngesi üstünde dolanırken bir yarıküresi
daima daha ileride gider. Đlginç olan, geride kalan yüz diğer orta boyutlu uydular
gibi parlak buz yüzeydir. Önde giden yüz ise siyahtır! Araştırmacıların çıkardığı
sonuca göre, Satürn’ün en dışardaki yakalanmış uydusu Phobe’ye çarpan
göktaşlarından patlayan toprak parçacıkları sarmal hareketler yaparak Iapetus’un
önde giden yüzeyine yapışmıştır.
Phoebe: Satürn’ün Yakalanmış Uydusu

Elde edilen birçok ipuçlarına göre Phoebe, Satürn’ün diğer uydularından
farklıdır ve Satürn sisteminin doğal üyesi değildir. Birincisi, sisteminin en dış
kenarında, en yakın komşusu Iapetus’a göre Satürn’den üç kat daha uzaktır. Bu
bölge Satürn civarından geçen asteroidlerin kolayca yakalanabileceği bir bölgedir.
Çünkü, güneş-merkezli bir yörüngeden gezegen-merkezli bir yörüngeye geçmek
için gerekli hızdaki değişimler ancak gezegenden büyük uzaklıklarda olur.
Đkincisi, sistem içinde yörüngesi üstünde geriye doğru hareket eden tek uydudur.
Üçüncüsü, Phoebe çok koyu renklidir. Rengi ve tayf özellikleri dış güneş
sistemindeki karbon yüklü asteroidlere benzer.
220 km çaplı Phoebe orta boyutlu bir uydudur. Belki de ilkel Satürn’e ters
bir hareket yönüyle yaklaşmış gezegenlerarası bir cisimdir. Her dev gezegenin
Şekil 12.9. Satürn’ün uydusu Dione.
146
zaman içinde genişlemiş bir gaz bulutla çevrelendiğine ve Phoebe’ nin de belki de
bu gaz bulut tarafından yavaşlatılıp yakalandığına inanılmaktadır.
Şekil 12.10. Satürn’ün 502 km çapında uydusu Enceladus.
Titan: Kalın Atmosferli Büyük Bir Uydu

Satürn’ün en büyük uydusu olan Titan, 5150 km lik çapıyla güneş
sisteminin ikinci büyük ve kalın atmosfere sahip tek uydusudur. Titan’ın
atmosferinin varlığı 1944 yılında tayfında (CH4) gazının görülmesiyle
147
bulunmuştur. 1973 yılında yapılan gözlemlerde atmosfer açık olarak belli değildi
fakat kırmızımsı bir sis görüntü hakimdi (Şekil 12.11, sağ). Bu sis güneş ışığıyla
metan ve diğer bileşiklerin reaksiyonları sonucunda üretilen bir fotokimyasal sisdi.
Şekil 12.11. Satürn’ün dev uydusu Titan. Titan, içinde bulundurduğu organik bileşiklerden dolayı
turuncumsu renkli bir atmosfere sahiptir. (a) Kuzey uçlak bölgesinde karanlık bir bant
görülmektedir. Güney yarıküresi kuzeye göre daha parlaktır; (b) En kenardaki mavimsi görüntü,
atmosferin varlığını göstermektedir. Güneş ışığı atmosfer içinden geçerken saçıldığı için mavimsi
bir görüntü elde edilmektedir.
Voyager, metan gazının atmosferin %10′ undan daha fazla yer tutmadığını,
asıl maddenin azot olduğunu gösterdi. Atmosfer, Voyager uçuşlarından önce
bilinenden daha yoğundu. Şu ana kadar bilinen en yoğun atmosferli uydudur.
Aslında, Voyager 1 yüzeydeki hava basıncını Yer’dekinden 1.6 kat daha fazla
olduğunu buldu! Yer’deki hava daha ziyade azot olmasına rağmen, Titan’ın
atmosferi Yer’in ilkel atmosferine benziyordu. Temel fark Titan’ın çok soğuk
(93K) olmasıdır.
Titan’ın yüzeyindeki sıcaklık ve basınç ölçümleri temel alındığında
dramatik hava koşullarıyla karşılaşılıyor. Metan yalnız gaz olarak değil, yağmur
bulutları ve kar veya buz olarak da bulunuyor. Yani, Yer üstünde bulunan suyun
gaz, sıvı ve buz haline benzer yapıları gösteriyor. Meteorologlara göre atmosferde
metana ek olarak etan (C2H6) da bulunuyor. Bu yüzden Titan’ın yüzeyi, kalınlığı 1
km olduğu tahmin edilen soğuk sıvı metan ve etan okyanusları ile kaplıdır. Birçok
karmaşık yapılar yanında asetilen ve etilen yağmur bulutları içinde bulunmaktadır.
Araştırmacılara göre bu organik moleküller arasında biokimyasal reaksiyonlar
olabilir ve Titan’ın soğuk atmosferinde değişik bir yaşam başlayabilir. Gerçekten
Titan, Yer üstündeki ilkel biokimyasal evrimin araştırılmasına uygun bir doğal
148
laboratuar olabilir! Gelecekteki uzay uçuşları için iyi bir hedef olarak kalacaktır.
1997′ nin sonlarına doğru Satürn’e gönderilen Cassini uzay aracı Titan’ın gizemini
çözmeye çalışacaktır. Ancak, aracın en iyi gözlemleri yapabilmesi ve bize verileri
ulaştırabilmesi için 2004 yılının beklenmesi gerekiyor. Cassini uzay aracından
çıkacak olan praşütlü alıcılar Titan’ın kalın atmosferine girecek ve bize veri
gönderecektir.
URANÜS

1781 yılında William Herscell
tarafından bulunmuştur. Basit bir
teleskopla görülemeyecek kadar Yer’
den çok uzaktadır. Voyager 2, 1986
yılında Uranüs yakınından geçerken
onun mavimsi sisli görüntülerini
yollamış (Şekil 21.12), karanlık halkalarını ve umulmayacak kadar değişik
uydularını bulmuştur.
Herschel, Uranüs’ün birçok
uydusunu bulmuştur. Bu uyduların
yörüngeleri gezegenin eşlek düzlemindeydi. Fakat yörünge eğiklikleri
gezegenin yörünge eğikliğine (98°)
göre yavaş yavaş artıyordu. Fransız
dinamikçi Laplace’a göre, eğer gezegenin eşlek şişimi oldukça fazla olursa
yörünge düzlemine olan eğim artabilir ve gravitasyonel çekim, uyduları eşlek
düzleminde tutar. Bu yüzden Uranüs’ün kendisi bir eşleksel şişime sahip olmalıdır
ve eşleği yörünge düzlemine 98° kadar eğiktir. Böyle bir gezegen konfigürasyonu
Şekil 12.13’ de gösterilmektedir. 90° den daha büyük olan bu eğim ya da sapma
Uranüs’ ün dönmesini ters yöne çevirir. Gezegenin bulutlar altındaki dönme
dönemi 17.2 saattir.
Bu yüzden Uranüs tek bir mevsime sahiptir. Kuzey uçlak noktası Güneş’e
doğru olduğu zaman güney yarımküre uzun süren karanlık bir kış geçirir ve
gezegenin 84 yıllık dolanımının yaklaşık dörtte biri boyunca sürer. 21 yıl sonra
güney uçlak kış, kuzey uçlak yaz olur ve Güneş eşlek bölgeleri üzerinde parlar.
Artık gezegen üstündeki her nokta 17 saatlik bir dönüş içinde bir gündüz bir
Şekil 12.12. Uranüs.
149
gecede kalır. Bir 21 yıl daha sonra güney uçlak noktası Güneş’ e doğru yönelir ve
güney yarımküre 21 yıl boyunca yaz mevsimini sürdürür.
Şekil 12.13. Yer ve Uranüs’ün boyutlarının ve dönmelerinin karşılaştırılması. Yer’in dönme ekseni
23.5° eğiktir ve ileri hareket (batıdan doğuya doğru) yaparken; Uranüs, geri hareket yapar.
Voyager’ın yakın geçişinden çıkan sonuca göre Uranüs atmosferi derin bir
bulut tabakasının üstüne binmiş hemen hemen özelliksiz bir puslu gaz
tabakasından oluşmuştur. Atmosferin kimyasal yapısı Jüpiter ve Satürn’ünkine
benzer. Kütlenin yaklaşık dörtte üçü hidrojen (H2), dörtte biri helyum (He), az
miktarda metan (CH4) ve diğer gazlardır. Puslu tabaka çok soğuktur: Voyager’ın
kayıtlarına göre minimum sıcaklık 51 K’dir. Bununla beraber bulutların içine
girildikçe sıcaklık yükselir. Belki de soğuk olduğu için Uranüs’ün görünür puslu
tabakası turuncu ve açık kahverengi renkli bileşiklerden yoksundur. Onun yerine
yoğun sis içindeki metan kırmızı ışığı soğurur, mavi ışığı saçarak Şekil 12.12’ de
görüldüğü gibi mavi renkli bir gökyüzünün oluşmasına neden olur.
Hesaplamalara göre gezegenin çapının ilk dörtte birlik bölümü içinde belki
de Yer boyutlarında olan kaya bir çekirdek vardır. Bu çekirdek yüksek basınç
altında sıvı olarak bulunan derin bir su okyanusu ile çevrelenmiştir. Bunun
üstünde atmosferin alt tabakaları bulunur.
150
URANÜS’ÜN HALKALARI
Uranüs çok ince, belirgin
bir halka sistemine sahiptir.
Halkalar 1977 yılında bulunmuştur. Fakat, Voyager 2’ den gelen
açık, belirgin fotoğraflara bakılıncaya kadar net olarak anlaşılamamıştır. Satürn’ün dar F halkasının
her iki tarafında bulunan kılavuz
uydulara benzer uyduların, dar
halka oluşumlarını başlattığı
sanıl-maktadır. Voyager
kameraları en kalın halka içinde
iki tane kılavuz uydu bulmuştur
(Şekil 12.14). Keşfedilememiş
uyducukların çe-kimsel kuvvetleri
diğer halkaların oluşumuna neden
olabilir.
URANÜS’ÜN UYDULARI

Uranüs, dev gezegenlerin sahip olduğu üç tür uydudan ikisine sahiptir.
Bunlardan beş tanesi orta boyutlu uydular diğer on tanesi gezegen yakınında
bulunan parçalanmış uyducuklardır. Uyduların isimleri Shakespear’in oyunları ve
bir Alexander Pope şiirindeki karakterlerden esinlenerek verilmiştir. Voyager’dan
önce yalnız ilk 5 uydu biliniyordu. Voyager 2’ nin gezegen yakınından geçişinden
sonra 10 küçük uyducuk bulunmuştur. Voyager uçuşlarına kadar bilimciler
Uranüs’ ün uydularını küçük buz topları olarak sanıyorlardı. Çünkü, Güneş’ten
çok uzaktaydılar dolayısıyla soğuk ve küçük boyutlarda olmalıydılar. Ancak,
Voyager uçuşları Uranüs’ün uydularını beklenenden çok daha farklı buldu.
Gezegen yakınında bulunan parçalanmış uydular, halkaların kenarında
bulunan küçük, karanlık cisimlerdir. Bu uydular Satürn’ün yakınındaki
uyducuklarına benzemekle birlikte onlardan daha karanlıktırlar. Oldukça fazla
kraterli bir yüzeye sahiptirler ve belki de bir veya birden fazla daha büyük
uydunun orjinal parçalarıdırlar.
Beş orta boyutlu uydunun en dıştaki dördü büyüktür ve uydumuz Ay’ın
üçte biri boyutlara sahiptirler. Bu uydular jeolojik aktiviteden kaynaklanmayan
Şekil 12.14. Uranüs’ün halkaları ve uyduları.
151
dışardan oluşum kraterleriyle doludur (Şekil 12.15). Şekilden görüldüğü gibi bazı
uydularda büyük kanyonlar görülmektedir. Diğer uydularla etkileşmelerden doğan
dinamik kuvvetler veya bilinmeyen kaynaklardan çıkan iç ısı bu tür jeolojik
yapıları doğurabilir.
Şekil 12.15. Uranüs’ün 1160 km çaplı uydusu Ariel.
Karmaşık yüzey jeolojisine ait en
sürpriz örnek, beş orta boyutlu uydunun en
küçüğü olan 484 km çaplı Miranda’da
bulunmuştur. Miranda, tüm uydular içinde
en kırılmış yüzey yapısına sahip uydudur.
Şekil 12.16’ da görüldüğü gibi yüzeyde
renksiz yama gibi parçalar, karmaşık oluklar, sarp uçurumlar ve oyuklar bulunmaktadır. Yüzeyde görülen bir sarp kayalık 5
km yüksekliğinde ve dimdik yükselmektedir. Bu boyuttaki bir uydunun üstünde bu
gibi jeolojik aktiviteler nasıl oluşabilir?
Bu gibi yapıları oluşturacak yeterli iç
enerji nasıl üretildi? Bir kurama göre
uydular arasındaki çekim kuvvetleri bu etkiyi doğurmaktadır. Io, Europa,
Enceladus ve Miranda’nın farklı yapıları son yıllarda yavaş yavaş çözülmeye
başlamasına rağmen, üzerlerinde daha uzun süre çalışılacak gibi görünmektedir.
Şekil 12.16. Uranüs’ün uydusu Miranda.
152
NEPTÜN

Uranüs’ün bulunuşu Neptün’ün bulunuşuna önderlik yaptı. 1800’lü
yıllardan sonra kuramcılar, Kepler’in gezegenlerin hareketine ilişkin yasalarına
Uranüs’ün gözlemlerini oturtmaya çalıştılar. Uranüs kendine özgü düzensiz
hareketler gösteriyordu. Birkaç bilimciye göre Güneş’ten büyük uzaklıklarda
Newton’un çekim yasası geçerli olmuyor muydu? Bazı doğru önerilere göre ise
Uranüs, daha uzaktaki bir gezegenin çekiminden etkileniyordu. 1840 yılında bir
Đngiliz astronom ve bir Fransız matematikçi bağımsız olarak yeni bir gezegenin
olması gerektiğini söylediler. Her ikisinin de çalışmaları ve hesapları 1846 yılında
bittiyse de gözlemsel olarak yeni gezegen bulunamamıştı. Bu sırada iki genç
Alman astronom, Đngiliz Adams ile Fransız Leverrier’ in hesaplarıyla 12 Eylül
1846’ da bir buçuk saattlik bir aramayla yeni gezegenin yerini buldular.
Neptün’ün atmosferi genel olarak Uranüs’ün kimyasal
yapısına benzese de Neptün
daha belirgin bulut özelliklerine
sahip-tir. Bu bulutlar Jüpiter’in
Büyük Kırmızı Leke’sine benzer
oval fırtına benzeri lekelere
(Şekil 12.17) sahiptir. Bir
günlük dö-nem içinde bile yapı
değiştirirler. Aktivite düzeyleri
1989 yılında Voyager tarafından
sürpriz biçimde
görüntülenmiştir. Bu aktivite,
Neptün’ün Uranüs’den daha
büyük olan iç ısısıyla ilişkili
olabilir. Fakat bu iç ısının
nedeni bilinmemektedir.

Yer’den yapılan gözlemlere göre bulutların bir tur dönüşü 18 saat almaktadır. Voyager’ın manyetik alan
ölçümlerine göre bulutların altındaki dönme dönemi 16 saattir. Neptün bir
manyetik alana sahiptir. Fakat simetri merkezi Neptün’ün merkezinden yaklaşık
0.4 Neptün yarıçapı kadar uzaktadır. Bu durum beklenmedik bir iç yapının
olduğunu ortaya koymaktadır.
Şekil 12.17. Neptün ve karanlık lekesi.
153
NEPTÜN’ÜN YAY BĐÇĐMLĐ HALKALARI

Diğer üç dev gezegen gibi, Neptün de bir halka sistemine sahiptir. 1980’ li
yıllarda Yer’den yapılan gözlemler Neptün etrafında eşit olmayan yoğunluklarda
halkalar olduğunu gösterdi. Bu
halkalar yay benzeri yoğun parçalar
halinde görülüyordu. Voyager’ın
1989 yılında gönder-diği fotoğraflar
bazı halkalarda daha yoğun yay
parçalarının görüldüğünü
onaylıyordu (Şekil 12.18). Ayrıca
her bir halkada gezegeni tüm
çevreleyen halka parçacıkları da
saptandı. Bazı yayların içindeki
parçacıkların yoğunlaşması belki de
yakındaki uyduların çekim
kuvvetlerinden etkilenmekteydi.
NEPTÜN’ÜN UYDULARI
Neptün garip bir uydu sistemine sahiptir: En büyük uydu dairesel ancak
oldukça eğik bir yörüngede geriye doğru hareket eder. Oysa ki diğer gezegenlerin
büyük uyduları düşük eğim açılı yörüngelerde ileri doğru hareket ederler. Triton
isimli bu uydunun çapı yaklaşık 2760 km dir ve güneş sisteminin en büyük yedinci
uydusudur. Hatta Pluto gezegeninden bile daha büyüktür. 1970’ li yılların sonunda
yapılan tayfsal gözlemler Triton’un atmosferinin metan (CH4) gazı içerdiğini
gösterdi.
Voyager kameraları Triton atmosferinde ince bulutlar ve 5-10 km
kalınlığında ince bir sis tabakası saptadı. Voyager’ın diğer aletleri ise atmosferin
çoğunlukla azot ve bir miktar metan içerdiğini buldu. Yüzeydeki parlak ve
karanlık işaretler parlak azot ve metan buzları arasındaki kontrastı gösteriyordu.
Şekil 12.19’ dan görüldüğü gibi Triton benzeri olmayan bir yüzeye
sahiptir. Herhangi bir çarpma krateri görmek oldukça zordur. Onun yerine Europa
(Jüpiter’ in) ve Enceladus (Satürn’ün) uydularında olduğu gibi Triton’un yüzeyi
çok parlak buzlarla ve buz üstünde donmuş sıvı akıntılarla kaplıdır. Buz tepeleri
ve buz gölleri görünmektedir (Şekil 12.20). Kraterlerin görünmeyişi yüzeyin
jeolojik olarak genç olduğunu söylemektedir. Voyager 2’ nin gönderdiği
Şekil 12. 18. Neptün’ün halkaları.
154
fotoğraflarda volkanik patlamalara rastlanmıştır. Bu da Triton’u Yer ve Jüpiter’in
uydusu Io’dan sonra güneş sisteminin aktif volkanlı üçüncü uydusu yapmaktadır.
Şekil 12.19. Neptün’ün uydusu Triton. Şekil 12.20. Triton’un buz gölleri.
Triton’un patlamalarını sağlayan iç enerjinin kaynağı onun yörüngesinin
kökeniyle ilgili olabilir. Geriye doğru hareketiyle ve eğikliğiyle ilginç bir
yörüngeye sahip olan Triton, çeşitli görüşlere göre orjinal yörüngesinde
dolanmaktadır. Bazı gezegenlerarası cisimlerin yakın geçişleri sonucunda onun
gerçek yörüngesi değişmiştir. Başka bir görüşe göre ise Triton’un kendisi bir
gezegenlerarası cisimdir ve Neptün’ün çekimine kapılmıştır. Triton, boyut, yüzey
yapısı ve düşük yüzey yoğunluğu (∼ 2000 kg/m3
) ile Pluto gezegenine
benzemektedir. Her ikisi de küçük gezegenlerarası cisim kökenlidir.
Đncelendiğinde Triton, Neptün etrafında düzensiz bir yörüngede dolanmaktadır.
Çekim kuvvetleri yörüngenin şu andaki dairesel yörüngeye gelinceye kadar ki
evrimini yavaşlatmıştır. Ayrıca volkanlı yapıya izin veren bir iç ısı vardır. Aynı
çekim kuvvetleri Triton’un sarmal hareketler yaparak uzak bir gelecekte Neptün’e
çarpmasına neden olacaktır.
Neptün’ün en dış uydusu olan Nereid (170 km çaplı) de yakalanmış bir
uydudur. Oldukça eğik bir yörüngede ileri doğru hareket eder. Yüzey yansıtması
%10 olan Nereid çok karanlık bir cisimdir.
PLUTO VE UYDUSU
Uranüs’ün hareketlerindeki düzensizlikleri açıklayabilmek için yapılan
hesaplar sonucunda Neptün bulunduysa da Neptün’ün çekimi bunların hepsine
yanıt vermiyordu. Ayrıca Neptün’ün kendisi de açıklanamayan bazı düzensiz
hareketlere sahipti. Bu düzensizlikler Neptün’ün ötesinde en az bir gezegenin daha
bulunması gerektiğini ortaya koyuyordu. Bu sonuçtan giderek Percival Lowell
155
1905 yılında dokuzuncu gezegeni araştırmaya başladı. Şekil 12.21’ den görüldüğü
gibi bu araştırma 1930 yılında Pluto’nun bulunuşuna önderlik etti. 1930’da Clyde
Tombaugh, Lowell Gözlemevi’nde çekilen fotoğraflardan giderek Pluto’yu buldu.
Bu gezegene bir yeraltı tanrısının ismi verildikten sonra yeni bir gezegen sembolü
( P ) oluştu. Bu sembol, Pluto ve Lowell isimlerinin ilk harflerinden oluşuyordu.
Şekil 12.21. Pluto’nun fotoğraflardaki yer değiştirmesiyle bulunuşu.
Pluto, dokuzuncu ve sonuncu gezegen olmasına rağmen gezegen
sınıflamasındaki yeri aşağıdaki beş nedene göre hala tartışılmaktadır:
1. Diğer tüm gezegenlerden daha küçüktür. Tahmini çapı 2300 km dir. Ay’dan
daha küçüktür ve Merkür’ün % 47 si kadardır.
2. Dev gezegenlerin sıralamasından sonra, boyut olarak bu diziyi bozmaktadır.
3. Yörüngesi Neptün’ün yörüngesi ile kesişmektedir.
4. Gezegenlerarası cisim Chiron 1977 yılında Satürn ile Uranüs arasında
bulunduğundan beri, endış güneş sisteminde değişik boyutlu gezegenlerarası
cisimlerin bulunma olasılığı arttı. Neptün’ün ötesinde birçok kuyrukluyıldız
çekirdeği ve küçük gezegenimsi yapılar bulundu. Pluto bu gibi gezegenlerarası
cisimlerin en büyüğü olabilir.
5. Diğer gezegenler ve uydularına bakıldığında Pluto’nun uydusu kendisine biraz
büyük kalmaktadır. Yaklaşık % 57’ si kadardır.
Bu nedenlerden sonra astronomlar Pluto ve uydusunu normal bir
gezegenden ziyade dev bir çift asteroid olarak düşünmeye başladı. Pluto gerçekten
diğer asteroidlerle ve kuyrukluyıldızlarla ilişkili olabilir. Buna rağmen birçok
astronom onu dokuzuncu gezegen olarak listeledi.
156
Pluto’nun ışık değişimlerine ve uydusuyla yaptığı tutulmalara göre
uydunun dolanma dönemi 6.39 gün olarak bulunmuştur. Yoğunluğu 2000 kgm-3
tür. Gezegenin %70’ i kaya %30’ u buzdur. Tayfsal gözlemler yüzey üstünde su
buzu ve metan gazlı ince bir atmosfer olduğunu göstermiştir. Metan gazı belki de
yüzey üstündeki metan buzundan çıkmaktadır. Yüzey, üstüne düşen ışığın %60’
ını yansıtır. Çünkü yüzeyin genel yapısı buz materyaldir ve parlaktır.
Pluto’nun uydusu Charon 1978’de bulunmuştur. Uydunun ismi Pluto ile
ilişkili mitolojik bir şekilden gelir (Chiron ile karıştırılmamalıdır). Pluto etrafında
6.39 günde bir dolanır. Bir yüzü daima Pluto’ya dönüktür. Pluto’dan daha
karanlıktır. Üzerine düşen ışığın %40’ ını yansıtır.
Pluto ve Charon’un yüzey sıcaklıkları 50 K dir. Güneş’ten çok uzak
olduklarından disk şeklinde görülemezler. Güneş sisteminin bu bölgesinden
Güneş’ e bakıldığında birçok yıldız arasında en parlağı olarak görünürdü.
KAVRAMLAR
Satürn
Satürn’ün halkaları (Saturn’s rings)
Cassini Boşluğu-Bölmesi (Cassini’s division)
kılavuz uydular (shepherd satellites)
Satürn’ün uydu sistemi (Saturn’s satellite system)
Dione
Enceladus
Iapetus
Phoebe
Titan
Uranus
Uranüs’ün Halkaları (Uranus’s rings)
Uranüs’ün uyduları (Uranus’s rings)
Miranda
Neptün
Neptün’ün yay biçimli halkaları (Neptun’s arc-rings)
Neptün’ün uydu sistemi (Neptun’s satellite system)
Triton
Nereid
Pluto
Charon
157
PROBLEMLER
1. Uranüs ve Neptün, Jüpiter ve Satürn’den ziyade daha çok Yer-benzeri bir renge
(mavimsi) sahiptir?
2. Dev gezegenler etrafındaki halkalar nasıl oluşmuştur?
3. Yer, dev gezegenlerin atmosferi gibi neden bir hidrojen/helyum atmosfere sahip
değildir?
4. Satürn’ün eşlek ve uçlak bölgelerindeki bulutların üstünde uçan bir gözlemci
gökyüzünü nasıl görürdü?
5. Dünya üstünde yaşamın nasıl başladığını öğrenmek isteyen bir biolog neden
Titan’ın yüzeyini araştırsın?
6. Eğer Yer, Uranüs kadar eğik olsaydı Yer üstündeki mevsimler nasıl etkilenirdi?
7. Yer üstündeki bir gözlemci neden Satürn’ün Şekil 12.3’ deki görüntüsünü
hiçbir zaman göremez?
PROJELER
1. En az 8 cm lik bir teleskopla Satürn’ü gözleyiniz ve halkalarını çiziniz.
Halkaların Yer’e doğru eğim açısını tahmin ediniz. Bu açı günden güne veya
yıldan yıla değişir mi? Satürn üstünde herhangi bir kuşak veya bölge görebilir
misin? Cassini boşluğunu görebiliyor musunuz? Yakınındaki yıldız benzeri
uyduların geceden geceye konumlarını çiziniz. En parlak uydusu olan Titan’ı
belirleyiniz.
2. 15 cm lik bir teleskopla Uranüs ve Neptün’ü gözleyiniz. Bunlar hangi renge
sahiptir? Ayrıntılı olarak görebiliyor musunuz? Uydularını görebiliyor musunuz?
158
BÖLÜM 13
KUYRUKLUYILDIZLAR,
GÖKTAŞLARI VE ASTEROĐDLER
30 Haziran 1908’de Sibirya’da gizemli, korkunç bir patlama oldu. Đngiliz
gözlemevleri 3600 km uzakta beklenmedik bir hava basıncı dalgası kaydettiler.
1000 km uzaktan sismik salınımlar kaydedildi. 500 km uzaktan yoğun bir bulut
görüldü. Bu patlamanın nedeni uzaydan gelip yer atmosferine hızla giren
bilinmeyen bir cisimdi. Büyük bir olasılıkla bu cisim, gezegenlerarasında dolaşan
kalıntı bir gökcismiydi. Çünkü bu gibi kalıntıların birçok türünün varolduğu
bilinmektedir.
Kuyrukluyıldızlar birkaç kilometre çapında buz yapılı küçük cisimlerdir.
Asteroidler ise çapları birkaç yüz metreden 1000 km ye kadar değişen kayametalik yapılı küçük cisimlerdir. Kalıntılar ise kuyrukluyıldızlar ve asteroidlerden
kopmuş daha küçük parçacıklardır ve bazen göktaşı olarak adlandırılırlar. Çizelge
13.1’ de bu sınıfların bazı seçilmiş örneklerine ilişkin veriler verilmektedir.
Bu cisimlerin bazıları gezegen benzeri yapılardır. Bunların yörüngeleri
hemen hemen daireseldir. Güneş sistemi düzleminde ileri doğru hareket ederler.
Diğerleri çok farklı yörüngelere sahiptirler. Güneş sistemi düzlemiyle büyük eğim
yapacak şekilde, eliptik yörüngelerde, geriye doğru hareket derler. Bu
yörüngelerin bazıları Şekil 13.1’ de gösterilmiştir.
Yer ve diğer gezegenlerin yörüngeleri bu cisimlerin yörüngeleriyle
kesiştiği zaman cisimler gezegenle çarpışır. Bu durum kuyrukluyıldızlar ve
asteroidler gibi büyük cisimler için çok seyrek görünmesine rağmen, göktaşları
gibi küçük cisimler için çok daha sıklıkla olur. Bu cisimler Yer ile çarpıştığı
zaman atmosfer içine girerler ve sürtünmeden dolayı ısınarak yanarlar. Yer ile
çarpışan cisimlere iki isim verilir. Yer’e çarpmadan önce tamamen yanan ve
genellikle birkaç cm çaplı küçük cisimlere meteor denir. Bunlar daha çok
kuyrukluyıldızların kalıntılarıdır. Yer’e düşen daha büyük boyutlulara meteorite
denir. Bunlar daha çok kaya ve metal içerirler ve diğer gezegenlerin veya
genellikle asteroidlerden kopan parçacıklardır. Bu parçaların özelliklerini ortaya
koyarak hangi cisimden koptuğu belirlenebilir.
159
Çizelge 13.1. Güneş Sisteminde Bulunan Bazı Küçük Cisimlerin Özellikleri
Sınıf Örnek Çap (km) Yarıbüyük
Eksen (AB)
Basıklık Eğim Açıklama
Kuyrukluyıldızlar

Kısa Dönemli Encke 6? 2.2 0.85 12° Kirli Buz
Halley 8×15 18 0.97 162° Kirli Buz
Uzun Dönemli Kohoutek birkaç? Çok büyük 1.0 14° Kirli Buz
Göktaşları

Göktaşı Yağmurları Perseid 10-6 40 0.97 114° Kuyrukluyıldız
Kalıntısı
Taurid 10-6 2.2 0.80 2° Kuyrukluyıldız
Kalıntısı
Ateş Topları 31 Tem., 1966 10-4? 32 0.98 42° Kuyrukluyıldız veya
31 May, 1966 10-4? 3.0 0.80 9° Asteroidlerle ilgili
Asteroidler

Kuşak 1 Ceres 1020 2.8 0.08 11° Karbonlu kaya yüzey
2 Pallas 538 2.8 0.23 35° Kaya Yüzey
3 Juno 248 2.7 0.26 13° Kaya Yüzey
4 Vesta 549 2.4 0.09 7° Lav benzeri yüzey
14 Irene 170 2.6 0.16 9° Kaya Yüzey
Truva 624 Hektor 100×300 5.1 0.02 18° Belirsiz Şekil
Apollo 433 Eros 7x19x30 1.5 0.22 11° Basık
Apollo birkaç? 1.5 0.56 6° Kesin Ölçümleri
Yok
Asteroid/
Kuyrukluyıldız
2060 Chiron 100-320? 13.7 0.38 7° Asteroid olarak
kataloglandı,
Kuyrukluyıldız
aktivitesi gösteriyor
Her boyuttan kuyrukluyıldız, asteroid ve göktaşı (meteor, meteorite) güneş
sisteminin 4.6 milyar yıl önceki kökeninden kalan kalıntılardır. Şu andaki
gezegenler oluşurken, güneş sistemi sayısız küçük, ilkel gezegenimsi yapılarla
doluydu. Kuyrukluyıldız, asteroid ve göktaşları ilkel gezegenimsi yapılardan
geriye kalan parçalar olduğundan güneş ve gezegenlerin oluşum anlarındaki yapıyı
bize en iyi açıklayan deliller olurlar. Dolayısıyla, diğer yıldızların oluşum
bilgilerine de ulaşabilecek bilgilere sahip olabiliriz.
KUYRUKLUYILDIZLAR
Güneş sistemindeki küçük cisimler arasında en iyi tanınanları kuyrukluyıldızlardır. Yer yakınından geçerlerken gece gökyüzünde yıldızlar arasında
sürükleniyormuş gibi yer değiştirirler. Bazı astronomlar veya yazarlar
kuyrukluyıldızları, kayan yıldızlar gibi “gökyüzünü ışıldayarak geçen” cisimler
olarak tanımlasalar da bu tanım doğru değildir. Çünkü, bu cisimlerin kısa süreli
160
bakışlarda yerlerini değiştirmedikleri; ancak birkaç saatte bir yapılacak gözlemle
yerlerini terkettikleri bilinmektedir.
Şekil 13.1. Gezegenlerarası bazı cisimlerin yörüngelerini gösteren güneş sistemi diagramı.
Kuyrukluyıldızlar birkaç kısımdan oluşmuşlardır. En parlak kısım
kuyrukluyıldızın başıdır. Kuyruk kısmı ise daha sönük ışıma yapar ve Güneş’in
aksi tarafına doğru baş bölgesinden çıkan uzantı yapıdır. Parlak
kuyrukluyıldızların başı ve kuyruğu Şekil 13.2 ve 13.3’de görüldüğü gibi çok
belirgindir. Tipik bir kuyrukluyıldızın kuyruğu çıplak gözle ancak 1-2 derecelik
bir alana yayılmış görünse de, dürbün kullanıldığında veya uzun poz süreli
fotoğraflar alındığında kuyruğun 10° lik bir alan kapladığı farkedilir. Bir
teleskopla bakıldığında başı merkezinde, yıldız benzeri parlak bir ışık
yoğunlaşması görülür. Bu parlak yoğunlaşmanın merkezine kuyrukluyıldızın
çekirdeği denir. Burası, kuyrukluyıldızın katı bölgesidir. Yer üstündeki
teleskoplarla çözümlemek için oldukça küçük kalır. Yapılan çözümlemelere göre
bu bölge 1-20 km çaplı kirli buz yapıdadır. Boyutlar, gezegenler veya uydularla
karşılaştırıldığında çok küçük kalmaktadır.
161
Şekil 13.2. Kuyrukluyıldız Ikeya-Seki. Şekil 13.3. Halley kuyrukluyıldızı.
Kuyrukluyıldızın baş ve kuyruğunu oluşturan gaz ve toz yapı çekirdekten
salınan materyaldir. Çekirdek iç güneş sistemine doğru hareket ettikçe, güneş
ışınları onu ısıtır. Buz, uzay boşluğunda eriyerek sıvı hale geçmeden doğrudan
gaza dönüşür. Buzdan gaza olan bu doğrudan değişmeye süblimleşme denir ve
buzun süblimleşmesi olarak söylenir. Bu gaz çekirdekten çıkan mikroskopik toz
parçacıkları ile birlikte, Güneş’ten gelen ışınım basıncının yardımıyla ters yöne
doğru yayılır. Hareket eden bu gaza güneş rüzgarı denir. Yalnız mikroskobik
parçacıklar güneş rüzgarı tarafından dışa doğru sürüklenebilirler. Çekirdekten
çıkan gaz ve toz, kuyruğu oluştururken 1 AB (Astronomik Birim)’den daha
uzaklara kadar yayılabilir. Güneş rüzgarı etkisinde kalan bu kuyruk,
kuyrukluyıldızın Güneş’ e doğru yaklaştıkça kuyrukluyıldızın arkasında,
kuyrukluyıldızın Güneş’ten uzaklaştıkça önünde kalır (Şekil 13.4). Tıpkı uzun
saçlı birinin kuvvetli rüzgarda saçlarının aldığı biçim gibi gözünüzde
canlandırabilirsiniz. Rüzgarın estiği yöne doğru giden kişinin saçları arkaya doğru
uçarken, rüzgarın estiği yönle aynı yönde yürüyen kişinin saçları öne doğru
uçuşur.
162
Şekil 13.4. Dış güneş sisteminden iç güneş sistemine doğru gelen bir kuyrukluyıldızın gelişim
evreleri.
Kuyrukluyıldız Yörüngelerinin Bulunuşu
Đngiliz astronom Edmond Halley 1704 yılında yeni geliştirilen bir yöntemle
kuyrukluyıldızların Güneş etrafında uzun ve eliptik yörüngelerini buldu ve bazı
kuyrukluyıldızları yeniden gözledi. Newton’un yöntemleri kullanılarak 24
kuyrukluyıldızın yörüngesi belirlendi. Halley, 1456, 1531, 1607 ve 1682 yıllarında
görülen dört kuyrukluyıldızın aynı yörüngeye sahip olduğunu buldu ve dönemi
yaklaşık 75 yıl olarak hesapladı. Halley, bu görüntülerin aynı kuyrukluyıldıza ait
olduğunu, dönemde görülen küçük düzensizliklere Jüpiter gibi büyük gezegenlerin
163
çekim kuvvetlerinin neden olduğunu açıkladı. Halley, bu cismin 1758 yılında
tekrar görüneceğini tahmin etti. Christmas gecesi görülen bu kuyrukluyıldıza
Halley kuyrukluyıldızı adı verildi.
Halley kuyrukluyıldızının 1910 yılındaki geçişi çok ses getirdi. Çünkü, Yer
onun kuyruğu arasından geçti. En son görülüşü olan 1986 yılındaki geçişi ise artık
çok önemli değildi. Zaten Yer’in çok yakınından da geçmemişti. Uzay araçları
tarafından, ilk defa bir kuyrukluyıldız 1986’ daki geçişi sırasında bu kadar
yakından incelenmiştir.
Kuyrukluyıldız Çekirdeklerinin Fiziksel Yapısı
Araştırmacılar kuyrukluyıldızların bir atmosferik olay olmadığını
gördükten sonra başka bir soruya yanıt aradılar: Kuyrukluyıldız çekirdeklerinin
yapısı nedir?

Yanıt, iki büyük aşamada geldi. Birincisi 1950’li yıllarda Harvard
astronomlarından Fred Whipple’den geldi. Kuyrukluyıldız çekirdeklerinin buz ve
toz parçalarından oluşmuş katı cisimler olduğunu buldu. Buna, kirli buz dağı
(aysberg) modeli adı verildi. Bu modele ilişkin delil çekirdekten kuyruğa çıkan
gaz akıntılardan elde edildi. Gaz içinde karbon (C), hidrojen (H), oksijen (O)
atomları, azot (N2
+
), karbondioksit (CO2
+
) iyonları, CH3CN gibi organik
moleküller ve diğer bileşikler vardır. Whipple bu gibi atom, iyon ve moleküllerin
dış güneş sisteminde bulunan H2O, CO2, CH4 ve NH3 gibi buzların gaza
dönüşmüş türleri olduğunu gösterdi. Böylece, kuyrukta bulunan tozlarda
çekirdekteki buzlardan arta kalanlar olmalıydı. Bu model gözlenen kuyrukluyıldız
olayını ve Jüpiter’in ötesindeki dış güneş sisteminin soğuk derinliklerinde oluşan
donmuş H2O, CO2, CH4 ve NH3 buzlarının varlığını açıklıyordu. Dolayısıyla
kuyrukluyıldızların doğum yerlerini ortaya koyuyordu. Bir kuyrukluyıldız iç güneş
sistemine girip Güneş’e yaklaştıkça buzlar ısınmaktadır. Uzay boşluğunda bunlar
atom, iyon ve moleküllere süblimleşirler.
Kuyrukluyıldızların çekirdeğini anlamada
atılan ikinci adım, onlardan birinin ziyaret
edilmesiydi. 1986 yılında Halley kuyrukluyıldızı iç
güneş sistemine doğru yaklaşırken beş uzay aracı
(iki Japon, iki Rus ve bir Avrupa uydusu) ona
doğru yollandı. Avrupalıların gönderdiği Giotto
(Halley kuyrukluyıldızının ilk resmini yapan
Đtalyan ressam) uydusu kuyrukluyıldıza 600 km.
Şekil 13.5. Halley’in çekirdeği. kadar yaklaştı. Şekil 13.5 ve 13.6′ dan görüldüğü
164
gibi, Giotto’ nun yakından çektiği fotoğraflar Halley’ in 15×8 km boyutlarında,
siyah renkli, kabuklu fıstık şeklinde bir çekirdeği olduğunu ortaya koyuyordu. Gaz
ve toz yapılar çekirdekten jet akıntılar şeklinde çıkıyordu. Gazın %80′ nin su
buharı olduğu bulundu. Yer üstünden toplanan göktaşlarında olduğu gibi C, H, O
ve N’ ca zengin toz parçacıklarına rastlandı. Bunlar Yer’ deki silikon, demir, diğer
metaller ve diğer oksitlerce zengin topraklardan farklı materyallerdi. Siyah,
karbonca zengin toz parçacıkları onun siyah yüzeyi hakkında ipuçları veriyordu.
Bu materyal yüzeye çarpan ışığın yalnız %4′ ünü yansıtıyordu. Bilimciler toz
içinde bulunan yaşam için gerekli yapı taşlarıyla ilgileniyordu. Donmuş
kuyrukluyıldızlar içinde evrimleşmiş bir yaşam beklemiyordu ama
kuyrukluyıldızlar belki de güneş sistemindeki karbona dayalı organik kimyanın
ilkel evrelerini bize öğretebilecekti.
Kuyrukluyıldızların Kökeni
Kuyrukluyıldızların kökenini açıklayan en önemli adım Danimarkalı
astronom Jan Oort’un 1950’li yıllarda yaptığı çalışmaydı. Oort, kuyrukluyıldız
yörüngelerinin istatistik dağılımı üzerine çalıştı ve onların yaşamlarının büyük bir
kısmını Güneş’ten 50 000 AB uzakta güneş sisteminin en dış kısımlarında
geçirdiklerini buldu. Bunlar Güneş’ten yalnız 39 AB uzakta bulunan Pluto’dan çok
daha uzakta oluşuyorlardı. Güneş sistemini çevreleyen bu oluşum yerine Oort
Bulutu adı verildi. Bu bulut milyarlarca kuyrukluyıldız içerir. Güneş’ten çok
uzakta bulunan bu kuyrukluyıldızlar Güneş’in olduğu kadar diğer yakın yıldızların
da çekim kuvvetleri altında kalırlar. Kepler ve Newton’un yasalarına göre
yörüngeleri üstünde yavaşça sürüklenirler ve yakın yıldızların çekim kuvvetleri
tarafından kararsızlığa uğrayarak iç güneş sistemine doğru harekete geçerler.
Güneş yakınında yeterince bir uzaklığa gelinceye kadar gözlenemezler. Ancak,
onlar ısınıp gaz saldıktan ve kuyruk oluşturduktan sonra farkedilebilirler.
Güneş’ten uzaklaştık-larında tekrar soğuk, başsız ve kuyruksuz cisimler olurlar.
Oort bulutu, kuyrukluyıldızlar için yalnız bir toplanma yeridir. Onların
kökenine ilişkin önemli soru ise bunların Oort bulutuna nasıl geldiğidir. Bazılarına
göre, Pluto’nun ötesinde Oort bulutunun iç kenarında bir gezegen oluşturamayan
materyaldir. Fakat bunların çoğunun dış güneş sistemindeki dev gezegenlerin
arasında oluştuğuna inanılmaktadır. Bu soğuk bölgedeki buzlu cisimler 1, 10 ve
20 km çaplı kuyrukluyıldızlardır. Fakat, bu gibi bir cismin tarihini düşünmek
gerekir. Uranüs gibi dev bir gezegen, kuyrukluyıldızın yörüngesini çekimden
dolayı bozar. Hatta kuyrukluyıldız gezegenin yakınından geçerken yörüngesi
değişmeli ve güneş sisteminin dışına fırlatılmalıdır (Pioneer ve Voyager uzay
araçlarının güneş sisteminin dışına fırlatılmaları gibi). Bu yüzden,
165
kuyrukluyıldızlar gezegenlerin yapı taşları olarak görülürler. Çünkü bunlar soğuk
Oort bulutu bölgesindeki “derin dondurulmuş” ilkel buzlu cisimlerdir ve
bilimcilere ilkel güneş sistemi materyalinin incelenmesini sağlarlar.
GÖKTAŞLARI VE GÖKTAŞI YAĞMURLARI
Göktaşları, kuyrukluyıldızlarla ilişkisi olmayan gökyüzünde ani olarak
görülen ışık parlamalarıyla bağlantılıdır. Ancak, bazı gecelerde görülen
sayılarındaki artış, doğrudan bir ilişki aranmasına yolaçar. Bir gece içinde
geceyarısından önce ortalama saatte üç göktaşı görürsünüz. Geceyarısından sonra
ise bu sayı saatte 15’e yükselir. (Geceyarısından sonra daha fazla görmemizin
nedeni Yer’in yörüngesi üzerinde önde giden yüzünde yeralmanızdan dolayıdır.
Çünkü, Yer’in bu yüzü gezegenlerarası kalıntılarla yüzyüze kalacaktır.) Fakat,
yılın bazı günlerinde bir saat içinde 60’dan fazla göktaşı görünür ve bunların hepsi
de gökyüzünün aynı nokatasından saçılıyorlar gibi görünürler. Bu tür olaylara
göktaşı yağmurları adı verilir (Çizelge 13.2).
En iyi bilinen örnek Perseid
yağmurudur. Her yıl 12 Ağustos
civarında Perseus takımyıldızı doğrultusundan birkaç dakikada parlak
göktaşları atmosfere girer. (Göktaşı
yağmuru gökyüzünde saçılma noktasının bulunduğu alandaki takımyıldızın
ismiyle adlandırılır.) Göktaşı yağmurları çok seyrek olarak sağanak halinde
yağarlar. 17 Kasım 1966 tarihinde
görülen Leonid yağmuru boyunca
dakikada 2000’den fazla göktaşı görülmüştür (Şekil 13.6).
Bazı göktaşları 75-100 km
yüksekliklerde yanarak yere kadar
ulaşırlar. Bunların en büyüklerine ateş
topu denir ve çok parlak olurlar.
Genelde yere çarpmadan havada
patlarlar.
Şekil 13.6. Yoğun bir göktaşı yağmuru.
166
Çizelge 13.2. Bilinen Göktaşı Yağmurlarının Tarihleri
Yağmur Adı Maksimum Aktivite
Tarihi
Đlişkili Olduğu
Kuyrukluyıldız
Lyrid 21 Nisan, akşam 1861 I
Perseid 12 Ağustos, sabah 1862 III
Draconid 10 Ekim, akşam Giacobini-Zinner
Orionid 21 Ekim, sabah Halley
Taurid 7 Kasım, geceyarısı Encke
Leonid 16 Kasım, sabah 1866 I
Geminid 12 Aralık, sabah “Asteroid” 1983 TB
Göktaşı yağmurlarıyla kuyrukluyıldızlar arasında ilişki var mıdır? G.V.
Scihiaparelli 1866 yılında Perseid göktaşı yağmurunun Yer’in 1862 III
kuyrukluyıldızının yörüngesi içinden geçerken görüldüğünü bulmuştur. O halde
Perseid’ler kuyrukluyıldızın yörüngesi içinde bulunuyor olmalıdır. Diğer bulunan
ilişkiler ise Çizelge 13.2’de verilmiştir. Bundan dolayı, birçok göktaşı
kuyrukluyıldızlardan saçılan kalıntıların küçük parçaları olmalıdır.
1960’lı yıllardan beri yüksek atmosferde araştırma yapan roketler ve
balonlar, kuyrukluyıldızlar ve asteroidlerden geldiğine inanılan birçok
mikroskobik parça toplamıştır. Bu parçacıklar Halley kuyrukluyıldızında ve yere
çarpan göktaşlarında bulunan birçok materyale benzer karbonlu bileşikler
içermektedir.
1980’li yıllarda bilimciler kuyrukluyıldızlarla göktaşı yağmurları arasında
bir “eksik bağlantı” buldular. Kızılöte Astronomi Uydusu (IRAS) tüm gökcisimlerinden gelen kızılöte ışınları kullanarak gökyüzünün bir kızılöte haritasını
çıkardı. Araştırmacılar, asteroidler, bulutsular ve diğer kaynaklar arasında aktif
kuyrukluyıldızların yörüngelerine toplanmış tozların izlerine rastladılar. Güneş
sistemi aktif kuyrukluyıldızların yüzeylerinden fırlatılan mikroskobik
parçacıkların toz yığınlarıyla çevrelenmişti. Görülebilen göktaşları bu yığınlardaki
büyük parçalardı. Bu toz halka diğer yıldızların etrafında bulunan toz halkalarla
ilişkili olabilir.
ASTEROĐDLER
Asteroidler gezegenlerarası cisimlerin en büyükleridir. 1020 km
çaplısından (Ceres) birkaç yüz metre belki de daha az çaplısına kadar değişen
boyutlara sahiptirler. Tayfsal çalışmalar az metal içerikli kaya yapılara sahip
167
olduklarını göstermiştir. Güneş sisteminin değişik kısımlarında görülmelerine
rağmen en çok Mars ile Jüpiter arasındaki asteroid kuşağında bulunurlar.
Asteroidlerin Bulunuşu
Çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük olan asteroidler 1800’den önce
bilinmiyordu. Astronomlar ilk asteroidi (Ceres) 1801 yılında Mars ile Jüpiter
arasındaki boşlukta yeni bir gezegen araştırması yaparken buldular.
Ceres, bir gezegenden oldukça küçük boyutta, Ay’ımızın üçte biri kadardır.
1802 ile 1807 arasında, Güneş’ten 2.3 ile 2.8 AB uzaklıklar arasında üç tane daha
küçük gezegenimsi cisim bulundu. Küçük boyutları yüzünden küçük gezegenler
veya asteroidler olarak adlandırıldı. Bu isim şimdi, kuyrukluyıldız olmayan
herhangi bir gezegenlerarası cisme de verilmektedir. Fotoğrafik çalışmalar
sayesinde bugüne kadar binlerce asteroid bulunmuştur.

Asteroidler, bulunuş sıralarını temsil eden sayılarla ve bulan kişinin
seçeceği bir isimle adlandırılırlar. Örneğin, 1 Ceres, 2 Pallas, 1915 Quetzalcoatl ve
1932 Hooveria gibi. Kataloglanmış 2000′ den fazla, gözlenmiş belki de 100 000
asteroid vardır.
Kuşak Dışında Bulunan Asteroidler
Asteroidlerin bazı ilginç altgrupları ana asteroid kuşağı dışındaki
yörüngelerde dolanır. Örneğin, Apollo asteroidleri iç güneş sistemine girerler ve
Yer yörüngesiyle kesişirler. Apollo’dan sonra isimlendirilmişlerdir ve bulunan ilk
gruptur. 800 km kadar küçük boyutlarda onlarcası bilinmektedir. Çoğu düzensiz
şekillidir ve Yer’e oldukça yaklaşırlar. Aslında Yer’e çarpan göktaşlarının Apollo
cisimlerinin en küçükleri olduğu düşünülebilir!
Apollo asteroidleri Yer’e veya diğer bir gezegene çarpmadan önce birkaç
yüz milyon yıl kadar yaşamlarını sürdürmektedirler. Yeni Apollo asteroidleri ise
düzgün olarak oluşmaktadır. Belki asteroidler gibi büyük kütleli Jüpiter’in çekim
kuvvetinden dolayı kuşak dışına fırlatılmaktadırlar. Diğer Apollo’lar iç güneş
sisteminde zamanını harcadıktan sonra buzlarını eritip geriye küçük parçalar
bırakan kısa dönemli kuyrukluyıldız kalıntılarıdır.
Trojan asteroidleri Jüpiter’in yörüngesi üstünde ondan 60° geride olmak
üzere iki bölgede toplanmışlardır. Bu iki nokta astronom Joseph Louis Lagrange’
168
dan sonra Lagrangian Noktaları olarak adlandırılmıştır. Lagrange, Jüpiter ve
Güneş’in çekim kuvvetlerinden etkilenerek iki noktada toplanmış parçacıklar
bulmuştur. Bu Lagrangian noktasında en az 45 Trojan bulunmuştur. Gözlemcilere
göre gözlenebilir yaklaşık 700 Trojan asteroidi vardır. En büyük Trojan asteroidi
100km x 300km boyutlarına sahip Hektor’dur. Trojan asteroidleri ve onların
komşuları (Jüpiter’in J6’dan J13’e kadar olan en dış uyduları) asteroid kuşağında
bulunanlardan farklı kimyasal yapılara (daha fazla karbon minerali) sahip olurken,
renkleri onlarınkine benzer olarak çok koyudur. Belki de bunlar Jüpiter’in
yörüngesine yakın bir yerde oluşmuşlardır. Hatta, Jüpiter’in dış uyduları Trojan
benzeri asteroidler olabilir ve Jüpiter’in kuvvetli çekimine kapılarak dev
gezegenin etrafındaki yörüngelere yakalanmış biçimde oturmuş olabilirler.
Bir asteroid olarak kataloglanmış, Güneş’ten oldukça uzak tek cisim 1977
yılında bulunan Chiron’dur. Yörüngesi Satürn ile Uranüs arasındadır. Satürn
ötesinde olduğu bilinen tek “asteroid” dir. Boyutları yaklaşık 200 km’dir. Chiron,
asteroid kimliğini 1988 yılında normal parlaklığından daha parlak görünmeye
başlamasıyla kazanmıştır. Bu anda Güneş’e daha yakın hareket etmekteydi.
Güneş’ e en yakın geçişini 1996’da yapmıştır.
Asteroidlerin Kaya Materyali
Asteroidlerin tayfları onların mineral özelliklerini kabaca tahmin etmekte
kullanılabilir. Asteroidler farklı tayflara sahip çeşitli sınıflara ayrılmıştır. Bu
sınıfların tayfları Yer, Ay ve birçok göktaşlaından alınan kaya ve minerallerin
tayflarıyla karşılaştırılmıştır. Elde edilen bulgulara göre bazı göktaşları
asteroidlerin parçalarıdır.
Farklı kimyasal yapılara sahip sınıflar Güneş’ten belirli uzaklıklarda
toplanmışlardır. Yani, asteroid kuşağında bölgelere ayrılmış bir yapı
görünmektedir. Bu yüzden kuşağın iç (Mars’a en yakın kısım) ve merkez
bölgelerinde, kaya veya kaya-demir karışımlı yapıya sahip asteroidler
bulunmuştur. 1 Ceres gibi bazı asteroidlerde yüzey materyalleri su taşıyan
mineraller içermektedir; su molekülleri mineral parçacıklarına kimyasal olarak
bağlıdır. Bu bölgedeki 4 Vesta gibi bazı asteroidlerde ise Yer ve Ay’daki bazaltik
lavlara benzer kaya yüzey vardır.
Dış kuşaktaki birçok asteroid ise çok karanlık yüzeyli karbonca zengin
kaya yapıya sahiptir. Bu materyaller güneş sisteminin soğuk bölgesinde
oluşmuştur. Trojan’lar gibi bazı asteroidler ise organik bileşenlerce renklenmiş
kırmızımsı-siyah yüzeylere sahiptir. Daha uzaklarda olanlar da siyah toprak içine
169
gizlenmiş buz içermektedir. Jüpiter’in yakınındaki veya ötesindekiğler taşlı-buz
yapılardır. Bunlar normal asteroidlerle dış güneş sisteminin kuyrukluyıldız
çekirdekleri arasında geçiş sağlarlar. Bu türe en iyi örnek, en uzak asteroid olan
Chiron olabilir.

Yere çok yakın olanlar (Apollo asteroidleri) bu değişik türlerin karışımını
içermektedir. Yakın geçişinde fotoğraflanmış hiçbir asteroid olmamasına rağmen
yuvarlak ve düzensiz şekilde oldukları bilinmektedir.
Gökyüzündeki Madenler
Bazı asteroidler faydalı minerallere ve metallere sahip olduklarından ve
yere çok yakın geçtiklerinden birgün ekonomik açıdan değerlendirilebilirler.
Apollo asteroidlerine bilimsel ve ekonomik buluşlar için uçuşlar yapılmaktadır.
Enerji harcaması bakımından, bazı yakın asteroidlere gitmek ve dönmek, Ay’a
yapılan uçuşlardan daha kolaydır. Saf nikel-demir yapılı asteroidler uzaydaki
madenler olabilir. Göktaşları örneklerine bakılırsa, diğer Apollo asteroidleri
ekonomik açıdan önemli platin grubundan metallere sahiptir. Kaya, buz ve
hidrojen gibi diğer asteroid materyalleri uzay istasyonlarının inşasında
kullanılabilir.
Asteroidlerin Kökeni
Asteroidler belki de bir gezegen
üstüne birikmemiş ilkel gezegenimsi
yapılardır. Jüpiter yakınından geçerken
dağılmış olabilirler ve bazıları gezegenle
birleşmek için hızla gezegene çarparlar.
Bu çarpışmalar sırasında Şekil 13.7’de
görüldüğü gibi binlerce parçaya ayrılırlar.
Ana kuşaktaki birçok küçük asteroid bu
gibi parça-lardır. IRAS uydusu 1983
yılında asteroid kuşağı içinde Güneş’i
saran belirgin bir toz tabakası buldu.
Bunların asteroid çarpışmalarından
kaynaklandığı zannedilmektedir. Çarpışmalar günümüzde de devam
etmektedir.
Şekil 13.7. Đki asteroidin çarpışması.
170
YER’E ULAŞAN GÖKTAŞLARI
Yer’e ulaşan göktaşları gökyüzünden düşen kaya veya metal parçalarıdır.
Modern bulgulara göre bunlar yer yörüngesi ile kesişen ve ona çarpan Apollo türü
asteroidlerin parçalarıdır.
Göktaşları yüzyıllardır korku ve batıl inaçların kaynağı olmuştur. Her din
içinde bunlara benzer kayıtlara rastlanmaktadır. 1794 yılında Alman fizikçi E.F.F
Chladni bu göktaşlarının Yer’deki normal taşlardan farklı olduğunun göstermiştir.
Gezegenlerarası kalıntılar Yer ile çok yüksek hızlarda çarpışırlar. Hızları
saniyede 11 ile 60 km ye ulaşır. Bu gibi yüksek hızlarda materyal, hava ile
sürtünmesinden dolayı ısınır. Bu küçük parçalar Yer’e çarpmadan önce yanarlar.
Daha büyükleri ise sürüklenerek yavaşlarlar.
Büyük göktaşına daha az rastlanır. Her yıl yalnız bir iki tane Yer’e düşmüş
göktaşı bulunmaktadır. 1972 yılında 1000 tonluk bir cisim Yer’in dış atmosferini
yalayarak geçmiştir. Sibirya cisimleri (1908) gibi olanların ağırlıkları 10 000 ton
olmalıdır. Bunların hepsi nükleer patlama yaratacak kadar büyüktürler. Bazıları ise
Yer’de büyük kraterler açacak kadar etkilidir.
Yer’e Ulaşanların Türleri ve Kökeni
Yıllar süren çalışmalardan sonra bilimciler göktaşlarının nasıl oluştuğunu
ve güneş sisteminin kökeni hakkında bize neler sağladıklarını buldular.
Senaryonun temelinde göktaşlarının asteroidlerin parçaları olduğu yatıyordu.
Bunlar, asteroidlerin güneş sisteminin tarihi içinde farklı zamanlarda patlaması
veya çarpışması sonucunda oluşmuşlardı. Parçalar Şekil 13.7’de görüldüğü gibi
değişik doğrultularda fırlatılmıştır. Bunların çoğu Yer yörüngesiyle kesişmiştir.
Aslında, göktaşlarının değişik türleri içinde bulunan mineral çalışmalarına göre,
bunlar çapları 10-100 km arasında değişen ana cisimlerin içinde oluşmaktadır. Bu
yüzden farklı türden göktaşları bize asteroidlerin içindeki koşulları söylemektedir.
Yer’e ulaşan göktaşları, jeologlar tarafından çalışılan en karmaşık kayalar
arasında yeralır. Bilimciler farklı kaya türlerine göre bunları alt gruplara
ayırmışlardır. Üç ana sınıf vardır: taşlı, demirli ve taşlı-demirli göktaşları. Taşlı
göktaşlarının çok fazla ortak özelliği vardır. Asteroidlerin yüzey, kabuk ve
mantolarından kopan kayalardır. Bazıları lav benzeri erimiş kayalar olurken
diğerleri hiç erimemiş çok ilkel kaya parçalarıdırlar.
171
Taşlı göktaşlarının en önemli alt sınıfı karbon içerikli olanlarıdır. Bunlar
siyah, dayanıksız, hafif ve karbonca zengin göktaşlarıdır. Belki de dış güneş
sisteminde oluşan karbonca zengin, siyah mineralleri temsil etmektedir.
Demirli göktaşları saf metal cisimlerdir. Asteroidlerin metal
çekirdeklerinin parçaları olarak görünürler. Birçok asteroid Yer gibi, erimiş ve
demirce zengin bir çekirdek etrafını saran kabuktan oluşmuştur. Taşlı-demirli
göktaşları çok seyrek olarak bulunurlar. Tüm göktaşlarının %1’ ini kapsarlar. Tüm
göktaşlarının %94’ ü taşlı yapıya sahiptir.
Göktaşlarının Yaşları
Göktaşlarına ait en önemli kavramlardan biri de onların yaşlarının
saptanabilmesidir. Bu, bize ilkel güneş sistemindeki olayların tarihi hakkında bilgi
verir. Değişik teknikler yapılan tarihlendirme sonuçlarına göre en ilkel
göktaşlarının 4.6 milyar yıl önce yalnız 20 milyon yıllık bir aralıkta oluştuğunu
göstermektedir. Buradaki “oluşumun” anlamı toz ve gaz yapıdan katı, kaya
benzeri cisimlere geçiştir. Demir çekirdeği oluşturan erime de bu tarihte olmuştur.
Ancak, ısı kaynağı belirsizdir. Bu aralık gezegen materyalinin doğumunu belirler.
Tarihlendirmenin diğer yöntemleri 4.6 milyar yıl önce bu tarihte olan birçok
büyük çarpışmayı gösterir.
Zodyak Işığı
Gezegenlerarası en küçük parçacıklar güneş sistemi düzleminde Güneş’e
doğru toplanmış mikroskopik toz parçacıklar, moleküller ve atomlardır. Çok temiz
bir gökyüzünde akşam tanı bitiminde batıya doğru (veya güneş doğmadan önce
doğuya doğru) bakarsak, bu parçacıkların oluşturduğu buluttan yansıyan çok zayıf
bir ışık görebiliriz. Çevrenden tutuluma doğru uzanan bu zayıf ışık bandına
zodyak ışığı denir. Çevrende en parlak olarak görülür (Şekil 13.8) Astronotlar
tarafından yapılan ölçümlere göre güneş atmosferinin parlak ışığıyla karışıp
görünmez olmaktadırlar. Zodyak ışığı sayısız toz parçacıklarının etkisinden
oluşmaktadır.
172
Şekil 13.8. Güneş batımı ve Zodyak ışığının görünmesi: (a) Güneş’in batışı; (b) Yarım saat sonra
gökyüzünde hala mavi renk hakim; (c) 1 saat sonra zodyak ışığı belirmeye başlıyor; (d) 1,5 saat
sonra zodyak ışığı en iyi gözlenebilecek duruma geliyor; (e) ve (f) 2 ve 2,5 saat sonra zodyak ışığı
kaybolmaya başlıyor.
173
KAVRAMLAR
Kuyrukluyıldız (comet)
asteroid (asteroid)
göktaşı (meteor)
kuyrukluyıldızın başı (comet head)
kuyrukluyıldızın kuyruğu (comet tail)
kuyrukluyıldızın çekirdeği (comet nucleus)
güneş rüzgarı (solar wind)
kirli buzdağı modeli (dirty iceberg model)
Oort Bulutu (Oort cloud)
göktaşı yağmuru (meteor shower)
ateş topu (fireball)
asteroid kuşağı (asteroid belt)
Apollo asteroidleri
Trojan asteroidleri
Lagrangian noktaları
zodyak ışığı (zodiacal light)
PROBLEMLER
1. Eğer bir kuyrukluyıldız Satürn’ün uydu sistemi içinden geçseydi, Yer’den
saptanabilir miydi?
2. Keplar’in üçüncü yasası (a3
=P2
, a: Güneş etrafında dolanan bir cismin yarı
büyük eksen uzunluğu, astronomik birim cinsinden; P: dönem, yıl cinsinden).
Bu sonuç kuyrukluyıldızlara uygulanabilir mi? Oort bulutu içinde yeralan bir
kuyrukluyıldızın yarı büyük eksen uzunluğu 100 000 AB (105
AB) olduğuna
göre, bu cisim iç güneş sistemine ne kadar sıklıkla girer?
3. Kuyrukluyıldızlar, göktaşları, zodyak ışığı ve asteroidleri oluşturan cisim ve
parçacıkların özelliklerini özetleyiniz.
4. Astronotların gelecekte bir kuyrukluyıldıza ulaşacağı varsayılırsa, kuyrukluyıldızın yüzeyi hakkında neler söylerler? Uzun dönemli mi yoksa kısa dönemli
bir kuyrukluyıldıza ulaşmak mı daha kolaydır?
PROJE
1. Ege Üniversitesi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümündeki göktaşlarını inceleyerek,
özelliklerini ortaya koyan bir çizelge hazırlayınız.
174
BÖLÜM 14
GÜNEŞ SĐSTEMĐNĐN KÖKENĐ
Gezegenler, uydular, göktaşı materyali ve Güneş yaklaşık 4.6 milyar yıl
önce daha varolmamıştı. Yer, Ay ve göktaşlarından alınan örneklere göre; güneş
sistemi, yaklaşık 20-100 milyon yıllık bir süre içinde oluştu. Bu zamandan önce,
Yer’deki, bu kitaptaki ve sizin vücudunuzdaki atomlar yıldızlararası uzaydaki ince
bir gaz bulut içinde yüzüyordu. O zaman Güneş ve gezegen sistemi nasıl oluştu?
BĐR KÖKEN KURAMIYLA AÇIKLANAN GERÇEKLER
Yıllarını güneş sisteminin kökenini araştırmaya harcamış olan Nobel
ödüllü Hannes Alfvén’e göre: “Güneş sisteminin kökenini araştırmak fiziğin
değil arkeolojinin işidir”. Bulunan en önemli ipuçları güneş sisteminin şu andaki
gerçekleridir. Bu ipuçları Çizelge 14.1’de verilmektedir. Bu bölümde bunlara tek
tek yanıt vereceğiz. Tartışmalar sırasında yalnız bizim sistemimizin değil diğer
yıldızların da nasıl oluştuğunu anlamış olacağız. Bu yüzden bu bölüm Genel
Astronomi II kitabında sözedilen “yıldızların evrimi” bölümüne de bir köprü atmış
olacaktır.
ĐLKEL GÜNEŞ
Güneş varolmadan önce, materyali yıldızlararası uzayda bugün
gördüğümüz yıldızlararası bulut benzeri büyük bir buluta dağılmış olmalıdır.
Güneş, 4.6 milyar yıldan biraz daha uzun zaman önce bu buluttan (veya bir
kısmından) oluşmaya başladı. Bu anda içe doğru olan çekim kuvvetleri dışa doğru
olan basınç kuvvetlerinden daha fazladır. Basınç kuvvetlerini doğuran şey bulut
içindeki gaz atomları ve moleküllerinin hareketleridir. Bu yüzden bulut büzülmeye
başladı. Đlkel güneş terimi büzülmekte olan Güneş için kullanılır. Bu andaki
Güneş’in boyutu şu andakinden büyüktür.
175
Çizelge 14.1. Güneş Sisteminin Bir Köken Kuramıyla Açıklanan Özellikleri
1. Bütün gezegenlerin yörüngeleri kabaca aynı düzlemdedir.
2. Güneş’in eşleği (ekvatoru) bu düzlem içinde kalır.
3. Gezegen yörüngeleri hemen hemen daireseldir.
4. Gezegenler, Güneş etrafında aynı doğrultuda (batı-doğu) dolanırlar. Güneş de
aynı doğrultuda döner.
5. Gezegenlerin kimyasal yapıları farklıdır.
6. Gezegenlerin kimyasal yapıları Güneş’den olan uzaklıklarına göre değişir:
Yoğun, metalce zengin gezegenler içerde bulunurken, hidrojence zengin olanlar
dışarda yeralır.
7. Göktaşlarının kimyasal ve jeolojik özellikleri bilinen tüm gezegen ve Ay
kayalarından farklıdır.
8. Güneş ve tüm gezegenler (Venüs ile Uranüs hariç) aynı yönde (ileri yön)
dönerler. Eğim açıları (eşlek ile yörünge düzlemi arasındaki açı) genelde
küçüktür.
9. Gezegenler ve çoğu asteroidler benzer dönemlerle (5-20 saat) dönerler. (Bir
uydudan uygulanan belli bir çekim kuvveti onu yavaşlatmadıkça, Yer’de
olduğu gibi)
10. Gezegenler arasındaki uzaklık Bode’nin kuralına uyar.
11. Gezegen-uydu sistemleri güneş sistemini andırır.
12. Kuyrukluyıldızların yörüngeleri güneş sistemi etrafında hemen hemen küresel,
büyük bir bulutun varlığını ortaya koyar.
Đlk Büzülme ve Basıklaşma
Bulut içindeki gaz başlangıçta gelişigüzel dönse bile büzülmekte olan
bulut bir yönde dönmeye başlar. Gelişigüzel hareketlerin toplamı net bir açısal
hareket oluşturacaktır.
Bulutun kütlesi merkeze doğru toplandıkça bulut daha hızlı dönmeye
başlar. Yapılan matematiksel çalışmalara göre, daha hızlı dönmeyle ilgili
merkezkaç etkiler bulutun dış kısımlarının bir disk içinde basıklaşmasına neden
olur. Bu arada merkezdeki materyal daha hızlı yoğunlaşır ve Güneş oluşur (Şekil
14.1). Gezegenler bu disk içinde oluşur: Çizelge 14.1’deki 1. madde. Güneş’ in
kendisi de bu diskin bir parçası olduğundan 2. madde de açıklanmış olur.
176
Bulut başlangıçta çok
büyük olduğundan atomlar
birbirinden çok uzaktır ve
merkeze doğru hızla serbest
düşme yaparlar. Bu evreye
serbest-düşme büzülmesi denir.
Eğer serbest düşme devam
ederse, bulut tamamen birkaç bin
yıl içinde Güneş üstüne çökebilir.
Fakat artan yoğunluk ve gelişigüzel hareketler, bulut içindeki
atomların birbirleriyle çarpışmasına neden olur. Gaz içinde etkileşen atomlar dışa doğru basınç
uygular. Bulut içinde oluşan
basınç büzülmeyi yavaşlatır. Bu
yüzden içe doğru olan çekim
kuvvetiyle dışa doğru olan gaz
basıncı kuvveti arasında bir yarış
başlar. Gazın özellikleri iyi anlaşıldığından, astrofizikçiler bulutun daha sonraki büzülmesini ve
bulutun evrimini analiz edebilir.
Helmholtz Büzülmesi
Dışa doğru basınçtan
dolayı yavaşlamış çekimsel
çökmeye Helmholtz Büzülmesi
adı verilir. Alman astrofizikçi
Hermann von Helmholtz 1871
yılında büzülmenin ilkel güneş
bulutunu nasıl ısıttığını gösterdi.
Büzülmekte olan ilkel Güneş’te
atomlar gaz bulutu içindeki diğer
parçacıklarla çarpışıncaya kadar
merkeze doğru düşer. Sıcaklık
bulut içinde artar. Wien Yasası’
na göre ilkel güneş enerji yayar
ve etrafını saran bulutu ısıtır.
Şekil 14.1. Đlkel Güneş’in evriminde üç evre:
(a) Yavaşça dönmeye başlayan yıldızlararası bulut hızla
büzülmeye başlar; (b) Merkezi yoğunlaşma başlar ve
bulut daha hızlı dönerek basıklaşır; (c) Güneş
yavaşça oluşmaya başlar ve etrafı dönen bir gaz disk ile
sarılır.
177
Helmholtz kuramını temel alan hesaplamalara göre: bulutun merkez
sıcaklığı 10 milyon K’e yükseldiğinde nükleer reaksiyonlar başlar. Bu arada
bulutun dış kısımlarında gezegen oluşumları için önemli olan Şekil 14.1′ de
gösterildiği gibi güneş sistemi kadar büyük bir gaz disk oluşur. Bu diskin sıcaklığı
birkaç bin Kelvin kadardır. Bu kuramın adımları, etrafında gaz ve toz bulutu olan
yeni yıldız oluşumlarının gerçek gözlemleriyle onaylanmıştır.
GÜNEŞ BULUTSUSU
Uzayda bulunan bir gaz ve toz buluta bulutsu (nebula, çoğulu nebulae) adı
verilir. Büzülmekte olan Güneş’i çevreleyen disk şekilli bulutsu ise güneş
bulutsusudur. Gaz moleküller veya toz parçacıklar dairesel yörüngelerde hareket
etmelidir. Çünkü, dairesel olmayan yörüngeler diğer parçacıkların yörüngeleriyle
kesişir. Çarpışmalar dairesel olmayan yörüngeleri bozar Dairesel olmayan
yörüngelerin sayısı azalır. Böylece, gazdaki küçük ölçekli girdaplar boşlanır. Bulut
içindeki geniş ölçekli hareketler paralel dairesel yörüngelerde görülür. Bulutsu
kararlı duruma geldiğinde, gaz soğumaya başlar.
Güneş Bulutsusundaki Tozun Yoğunlaşması
Güneş bulutsusu başlangıçta Helmholtz büzülmesiyle en az 2000 K’ne
kadar ısıtılmış bir gazdı. Bu sıcaklıkta, tüm elementler gaz formundaydı. Diğer
kozmik gaz bulutlarında olduğu gibi güneş bulutsusu atomlarının çoğu hidrojendi.
Fakat çok küçük bir yüzde olarak silikon, demir ve gezegenleri oluşturan diğer
materyaller gibi daha ağır atomlar da bulunuyordu.
Katı parçacıklar bu gaz içinde nasıl oluştu? Yanıt, Yer üstünde görülebilir.
Hava kütleleri soğuduğu zaman yoğunlaşan yapılar parçacıkları oluşturur: kar
taneleri, yağmur damlaları, dolu taneleri veya buz kristalleri. Benzer olarak, güneş
bulutsusu da soğuduğu zaman, yoğunlaşan yapılar küçük katı toz parçacıklarını
oluşturur. Bu zincir içinde görülen değişik mineral bileşikler yoğunlaşma zinciri
olarak bilinir.
Yapılan kimyasal çalışmalar bulutsunun herhangi bir kısmında sıcaklığın
1600 K’e düştüğünde, alüminyum ve titanyum gibi bazı metalik elementlerin çok
küçük parçacıklar (grain) formunda metalik oksitleri veya mikroskopik katı
parçacıkları oluşturacak şekilde yoğunlaştığını göstermiştir (Çizelge 14.2).
Yaklaşık 1400 K’de daha önemli bir madde olan demir yoğunlaşır. Nikel-demir
alaşımlı mikroskopik parçacıklar grain olarak veya varolan grainleri kaplayacak
şekilde oluşur. Daha önemlisi 1300 K’de silikatlar katı formda görünmeye başlar.
178
Örneğin magnezyum silikat minerali (MgSiO3) 1200 K’de oluşur. Bu silikat
mineraller kaya formundaki materyallerdir. Bu noktada güneş bulutsusu büyük
miktarda ince toz yapılar kazanmıştır.
Çizelge 14.2. Güneş Bulutsusundaki Yoğunlaşma Zinciri
Yaklaşık Sıcaklık
(Kelvin)
Yoğunlaşan
Element
Yoğunlaşma
Biçimi
Yorum
2000 Yok Gaz Bulutsu
1600 Al, Ti, Ca Grain oksitleri
(Al2O3, CaO)

1400 Fe, Ni Nikel-demir
grainleri
Gezegen
çekirdeklerinin
ana maddesi
demirli göktaşları?
1300 Si Silikat ve demirli
silikat grainler
(MgSiO3 pyroxene,
CaMgSi2O6 olivine,
(MgFe)2 SiO4)
Taşlı madde, ilkel
göktaşlarında hala
görünür
100-300 H, N, C Buz parçacıkları
(su H2O, amonyak
NH3, metan CH4)
Büyük miktarda
buz; dış
gezegenler ve
kuyrukluyıldızlarda hala var
Magnezyum, kalsiyum ve demirce zengin silikatların kompleks karışımları
güneş bulutsusunun değişik noktalarındaki gazın yapısına, sıcaklığına ve basıncına
bağlı olarak yoğunlaşır. Yerel koşullar yeni oluşan Güneş’ten olan uzaklığa bağlı
olarak belirlenir. Bundan dolayı, mineral parçacıkların farklı yapıları farklı
yerlerde baskın olabilir. Benzer olarak, bulutsunun dış kısımları iç kısımlarından
daha soğuk olmalıdır. Asteroid kuşağının ortasından itibaren 300 K’lik
sıcaklıklarda, su birçok mineralde tuzaklanmış olarak görülür. Asteroid kuşağının
en dış kısmında su buzu kar taneleri gibi yoğunlaşmıştır. 100-200 K’ de,
bulutsunun en dışında amonyak ve metan buzları görülür. Güneş sisteminin dışına
ışık çok zayıf olarak ulaştığından kuyrukluyıldızlar üstünde çok değişik buz
türlerine rastlanmıştır. Dev gezegenlerin buz yapılı uydularında da bu tür yapılarla
karşılaşılmaktadır.
179
Delil Olarak Göktaşları
Göktaşlarının yapıları bu yoğunlaşma kuramını kuvvetle desteklemektedir.
Özellikle, siyah karbonlu göktaşlarının güneş sistemindeki ilk katı parçacıklar
olduğuna inanılmaktdır. Şekil 14.2′ de gösterilen göktaşı yüksek sıcaklıklarda
yoğunlaşmış osmium ve tungsten gibi elementlerce zengindir. Bu mineraller 1450-
1840 K gibi yüksek sıcaklıklarda oluşmuştur.
Şekil 14.2. Allende karbonlu göktaşından bir parça.
GÜNEŞ ÖNCESĐ BĐR PATLAMA?
Göktaşları yapılarının 1970′ li yıllardan beri çalışılması sonucunda ilginç
bir sorunla karşılaşıldı. Bazı karbonlu göktaşlarında yüksek sıcaklıklarda oluşan
açık renkli minerallerin bazı izotoplarına rastlanıyordu (Şekil 14.2). Birçok
element ana yapısında, kararlı izotropik formda veya kararsız (radyoaktif) yapıda
olabiliyordu. Araştırmalara göre, açık renkli olan mineraller yoksa güneş
sisteminden önce çok kısa bir süre içinde mi oluşmuştu?
Örneğin, xenon-129 bulundu. Bu, radyoaktif iodine-129’un bozulmasından
ortaya çıkan xenon’un bir formudur. Bu işlem çok hızlıdır. Önce iodine
oluşmuştur. Đodine-129’un yarı ömrü yalnız 17 milyon yıldır. Bundan dolayı
iodine, iodine’nin oluşumu ile onun xenon’a bozulması arasındaki kısa zaman
180
aralığında (1-20 milyon yıl?) göktaşı içinde tuzaklanmış olmalıdır. Radyoaktif
iodine ile diğer izotoplar ilk gezegenimsi materyal oluşmadan önce nasıl oluştu ve
nasıl tuzaklandı. Şu anda bilinenlere göre bu izotop türleri, bazı büyük kütleli
yıldızların içindeki nükleer reaksiyonlar sonucunda oluşmaktadır. Bu yıldızların
nükleer yakıtı çabuk tükenmekte ve daha sonra patlamaktadırlar. Eğer güneş
öncesi bulutsu yakınında bu gibi bir yıldız patladıysa kısa-ömürlü radyoaktif
izotoplar ve diğer kalıntılar bulut içinde bulunabilir. Belki de böyle bir patlama,
güneş öncesi bulutu sıkıştırmaya ve Güneş’i oluşturacak çökmeyi tetiklemeye
yardımcı olmuştur.
GEZEGENĐMSĐ YAPILARDAN GEZEGENLERE
Gezegenimsi yapılar mikroskobik parçacıklar olarak oluşmasına rağmen
açıkça görülüyor ki daha büyük olarak gelişmişlerdir (aksi takdirde gezegenler
olmazdı!). Milimetreden kilometre boyutlarına varan cisimler içinde orta boyutlu
kuramsal cisimlere gezegenimsi yapılar (planetesimal) denir. Bunların varlığına
ait delilleri aşağıdakiler gösterebilir:
1. En az 100 km çaplı gezegenimsi yapıların çarpmasıyla gezegenlerin ve
uyduların üstünde görülen çarpma kraterleri (Şekil 14.3).
2. Parçalanmış göktaşları ve onların mikroyapıları. Bu yapılar toz grainlerin nasıl
kümelendiğini gösterir.
3. Bugün bile güneş sisteminde görülen, çapları 100 km den büyük asteroidler ve
kuyrukluyıldızlar.
Fakat nasıl oldu da mikroskopik grainler 100 km boyutlu gezegenimsi
yapıları oluşturmak için bir araya geldiler? Eğer bunlar şu andaki asteroid ve
kuyrukluyıldızların yörüngeleriyle karşılaştırılabilir şekilde Güneş etrafında
dolansalardı birbirleriyle çarpışırlar ve paramparça olurlardı. Güneş sistemi de
hala toz bir bulutsu olarak kalırdı.
Toz parçacıklar erken güneş bulutsusunda bu kadar yüksek hızlara sahip
oldu mu? Dinamik çalışmalara göre, parçacık yığınları halinde disk düzlemi içinde
kalarak hemen hemen birbirlerine paralel, dairesel yörüngelerde toplandılar.
Yörüngeler paralele yakın olduğundan, bu yapılar birbirlerine yavaşça yaklaştılar
ve çarpışma hızları çok düşük oldu. Düşük çarpışma hızlarında bazı toz grainleri
birbirlerine yapıştı. Aralarındaki çekim kuvvetleriyle birbirlerine tutundular. Belki
de gezegenimsi yapıların gruplaşmasına neden olarak birkaç bin yıl içinde
boyutlarının büyümesini sağladılar. Bu noktadaki güneş sistemi Şekil 14.4′ de
gösterildiği gibiydi. Şekil 14.5′ de gösterilen kaya ve buzlu gezegenimsi yapılar
Güneş’i sönükleştiren tozlu bulut içinde dolanmaktaydı.
181
Şekil 14.3. Güneş sistemi içindeki gökcisimleri üzerinde görülen çarpma kraterleri.
Dinamik çalışmalar, birleşen parçacıkların benzer dönme dönemleriyle
ileri hareket biçiminde dolanmakta olan cisimleri oluşturduğunu gösterdi.
Gezegenler-arası uzay boşluğunun neden düzgün bir yapıda olduğunu gösteren bir
kanıt olmasa da, çekim kuvvetlerinin güneş bulutsusunu halka şekilli bölgelere
ayırdığı düşünülmektedir. Herbir bölgede de bir gezegen oluşmuştur.
Daha büyük gezegenimsi yapıların daha küçük olanlarla çarpışmasıyla
geriye kalıntılar kalmıştır. Bu kalıntılar da zamanla onların yüzeyine geri dönmüş
ve pudra şeklinde tozlu toprağı oluşturmuştur. En büyük gezegenimsi yapılar en
hızlı şekilde büyüyerek birkaç milyon yılda 100 km boyutlara ulaşmıştır. Bazı
gezegenimsi yapılar (göktaşlarının ana cisimleri) ısınmış, erimiş ve metal-kaya
kısımları farklılaşmıştır.
182
Şekil 14.4. Erken güneş bulutsusu. Kaya ve buz materyalli gezegenimsi yapılar yörüngede
dolanırlar. Güneş kısmen engellenir ve bulutsu içindeki gaz ve tozdan dolayı kızıllaşır.
Şekil 14.5. Güneş sistemi içinde gezegenimsi bir yapı.
183
Yerbenzeri Gezegenler
Güneş sisteminin iç kısmında, gezegenimsi yapılar arasındaki çarpışmalar
Merkür ve Yer boyutlu gezegenler oluşuncaya kadar devam etmiştir. Bu bölgedeki
gezegenimsi yapıların çoğu silikatlı kaya materyal içeriyordu. Bu yüzden bütün
yerbenzeri gezegenler bu materyallerden oluştu. Geriye kalan gaz ve çok küçük
toz parçaları yeni oluşan Güneş’ in ışımasından dolayı dışarı doğru fırlatıldı.
Dev Gezegenler
Dev gezegenler de yerbenzeri gezegenler gibi toplanan madde tarafından
aynı yolla oluştu. Dev gezegen bölgesinde daha fazla materyal vardı. Ancak,
buzlar soğuk bölgede yoğunlaştı ve gezegenimsi yapıların kütlelerini arttırdı. Bu
yüzden Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’ün “ilkel gezegenleri” oluştu. Zamanla
Yer boyutlarından daha büyük boyutlara kadar büyüdüler. 15 kata kadar çıkan
boyutlarla ilginç gezegenler olarak kaldılar. Büyük çekim kuvvetine sahip
olmalarından dolayı güneş bulutsusundan gaz çekmeye başladılar. Bu yüzden
gezegenimsi yapıların oluşturduğu katı/sıvı gezegen yapıdan başka bulutsudan
alınan gazla hemen hemen aynı yapıda olan bir atmosfere sahip oldular. Bundan
dolayı dev gezegenlerin iki evreli gezegenler olduğu düşünülür: Yer’ den 15 kat
daha büyük kütleli dev bir yerbenzeri çekirdek ve bu çekirdeği saran dev bir
atmosfer. Yerbenzeri gezegenler hidrojence zengin bulutsu gazını içeren bu dev
atmosferlere asla sahip olmadı. Çünkü onlar bulutsu gazını çekebilecek yeterli
kütleye sahip değillerdi.
Bu senaryoyu desteklemek için, yerbenzeri gezegenlerle dev gezegenlerin
ve güneş bulutsusunun kimyasal yapısını karşılaştırabiliriz. Şu anda bulutsuya ait
örnekler bulamasak bile, Güneş’in şu andaki kimyasal yapısını saptayabiliriz. Bu
yapının güneşi oluşturan bulutsu yapıyla aynı olduğuna inanılmaktadır. Çizelge
14.3’de bu karşılaştırma yapılmaktadır. Görüldüğü gibi Güneş’i ve bulutsuyu
oluşturan gazların yaklaşık dörtte üçü hidrojen, dörtte biri helyumdur. Dev
gezegenlerde de benzer durum vardır. Yerbenzeri gezegenlerin atmosferlerini
hatırlarsak çoğu gezegen içinden çıkan karbondioksit gazıdır. Büyük kütleli
hidrojen-helyum gazının izine bile rastlanmamaktadır. Üç dev gaz gezegende
ölçülen hidrojen-helyum yoğunlaşma değerleri güneş bulutsusundaki değerlere
çok yakındır. Bu ölçümler deev gezegenlerin oluşum senaryosunu destekler
yöndedir.
184
Çizelge 14.3. Güneş Bulutsusu ve Dev Gezegen Atmosferlerini Karşılaştırılması
Gaz Güneş Bulutsusu
(Güneş’in bugünkü yapısı)
Jüpiter Satürn Uranüs
H2 (hidrojen) %71 %79 %88 %76
He (helyum) %27 %19 %11 %23
Toplam %98 %98 %99 %99
Güneş bulutsusu gazı, dört dev gezegenin herbiri tarafından çekildikçe
herbir gezegen etrafında “Minyatür Güneş Bulutsuları” oluştu. Disk şekilli bu gaz
ve toz bulut içinde tekrar toplanma işlemleri yinelendi. Herbir gezegen güneş
sistemine benzer yapıya büründü. Gezegenler gibi, herbir gezegenin uyduları
oluştu. Bu minyatür gezegen sistemleri içinde, en bol bulunan madde buz ve koyu
karbonlu maddelerdi. Bu yüzden gezegenlerin uyduları kirli-buzlu yüzeylere
sahiptir ve gezegen etrafında ileri yönde ve gezegenin eşlek düzlemine yakın bir
düzlem içinde dairesel yörüngelerde dolanırlar.
Asteroidler
Asteroidleri bu senaryoda anlamak çok kolaydır. Gezegen olamamış
yapılardır. Asteroid kuşağının neden Mars ile Jüpiter arasında olduğunu gösteren
belki özel bir neden vardır. Normalde burada bir gezegen olabilirdi. En büyük
asteroid Ceres zaman içinde büyümesini durdurmuş ve çapı 1000 km de kalmıştır.
Belki de büyümeyi durdurmasının nedeni Jüpiter’in çok büyük olması ve
çekiminin kuşak içindeki asteroidlerin hareketini etkilemiş olmasıdır. Çekim etkisi
asteroidlerin çarpışma hızlarını arttırmış ve parçalanmalara neden olmuştur.
Kuyrukluyıldızlar
Gezegen oluşumlarındaki genel yapı kuyrukluyıldızların açıklanmasını
kolaylaştırır. Dev gezegenler bölgesindeki kirli buz yapılardan oluşmuş asteroid
benzeri gezegenimsi yapılar olmalıdır. Bunların çoğu dev gezegenlerin kaya-buz
çekirdeklerinden oluşur. Gezegenler üstlerine birçok maddeyi çekerken,
bazılarında yakın geçişler sonrasında dışarı doğru yeni yörüngelere fırlatır. Bu gibi
yörüngeler Güneş’ten binlerce astronomik birim uzaklıklara yerleşebilir. Hatta
buzlu gezege-nimsi yapılar Oort Bulutu içine fırlatılmış olabilir. Oort bulutu
kuyrukluyıldız deposu olarak kabul edilmektedir.
185
Geriye Kalan Gezegenimsi Yapılara ve Güneş Bulutsusuna Ne oldu?
Gezegenimsi yapıların çoğu gezegenler tarafından toplanmış, Oort
bulutuna saçılmış veya asteroid kuşağında birikmişlerdir. Bunlar belki de güneş
sisteminin başlangıcından itibaren 100 milyon yıl içinde oluşmuştur. Her an bir
gezegenimsi yapı bir gezegene çarpmış ve gezegenin kütlesine eklenmiş ve bir
krater oluşturmuştur. 500 milyon yıl içinde ise geriye kalan gezegenler arası
yapılar gezegenlerin yüzeyine bir yağmur gibi yağmıştır. Birkaç gezegenimsi yapı
ise gezegenin çekim alanında kalarak onun etrafında uydu olarak yaşamını
sürdürmektedir.
KAVRAMLAR
ilkel güneş (protosun)
serbest-düşme büzülmesi (free-fall contraction)
Helmholtz büzülmesi
bulutsu (nebula)
güneş bulutsusu (solar nebula)
yoğunlaşma zinciri (condensation sequence)
grain
gezegenimsi yapılar (planetesimal)

Yeni Yazar Konusu açıldı üzerinde 25 Mart 2020 Kitaplar.
Yorum Ekle
0 Cevap(lar)

Cevabın

Bu cevabı göndererek, kullanım koşulları ve gizlilik kurallarını kabul etmiş olursunuz privacy policy and terms of service.